LEX NATURALIS-
DIVINA
RIELATIONE
ad RELIGIONEM et LIBERTATEM
juxta
quee S
MALMESBURIENSEM. DISSERTATIO Quam ad Philosophiae Doctoris gradum obtinendum
In Universitate Friburgensi Helvetiorum
CONSCRIPSIT CASIMIRUS MATULAITIS.
| 1924. m. / | ,SeKupes* Knygyio Spaustuvé Mariampoléje. v
LEA NATURALIS
sive
DIVINA
in RELATIONE ad
RELIGIONEM et LIBERTATEM
iuxta
THOMAM HOBBES MALMESBURIENSEM.
DISSERTATIO
Quam ad Philosophiae. Doctoris gradum obtinendum In Universitate Friburgensi Helvetiorum
CONSCRIPSIT CASIMIRUS MATULAITIS.
1924 m. Se&upes* Knygyno Spatustuvé Mariampoléje.
Prologus.
Quam magni momenti sit Thomae Hobbesii Ma mesburiensis (1588-1679) philosophia pro evolutione scientiarum tum physicarum, tum psychicarum, moralium, religiosarum et politicarum iam ex eo coligere possumus, quod ipsius senten- tiae etiam nostris diebus promulgantur et ad locorum circumstan- tias plus minusque accommodatae tum sub forma materialismi diversarum specierum, tum sub forma abstracta absolutismi status civilis ubique locorum vigent; quamvis harum sententiarum auc tor scientiarum tantum cultoribus cognitus sit, confiteri debemus, ipsum in philosophiam ,modernam* influxum quam maximum habere. Quem enim latet sententias: ,Homo homini lupus* et ,Homo homini Deus", quae nostris diebus in philosophia vitae effata aurea facta sunt, — iam fere ante iria saecula non solurm- modo prolatas, sed in philosophia Hobbesii velut fundame itum positas esse.
De ipsius philosophia iam plures auctores tractaverunt, sicut R. Cumberland, Ferd. Tonnies, G. Lyon, Leslie Stephen, G. C. Robertson et alii, sed fundamenta quibus philosophia Hobbesii nititur minus sufficienter indicaverunt; circa ea vero quae religiosam et moralem partem ipsius philosophiae attinent, opiniones quam maxime contrariae existunt, quas simul veras esse non posse omnibus pro certo constat. Etenim absque hac con- sideratione, discrepantias quae in citatis auctoribus inveniuntur evitare, ad philosophiae Hobbesianae suprema principia ascende- re eiusque mentem recte comprehendere impossibile est.
Consilio clarissimi Professoris mei R. P. A. Rohner, O. P. — cui hic gratias ago maximas, hanc philosophiae Hobbesii par- tem, quae hucusque neglecta erat, iluminandám mihi proposti, sperans, futurum esse ut huius argument fexplanatione studiosis philosophiae aliquantulum prodessem.'.
Auctor.
Amstelodami, Apud Joannem Blaev, M DC LXVIII."
J:
ooo» c
Fontes.
a. Opera Thomae Hobbesii.
»Ihomae Hobbes malmesburiensis Opera Philosophica, Quae Latine scripsit Omnia. Ante quidem per partes, nunc autem post cognitas omnium Objectioaes, conjunctim et accuratius Edita.
In hac editione continentur ea omnia quae pro nostra quaestione elaboranda necessaria sunt. Amplectitur dicta edilio sequentia opera:
Elementorum Philosophiae Sectio prima. De Corpore: a. Computatio sive Logica b. Philosophia prima c. De Rationibus Motuum et Magni- tudinum d. Physica sive de Natura Phenomenis
. Elementorum Philosophiae Sectio secunda.
De Homine. . Elementorum Philosophiae Sectio tertia. De Cive: a. Libertas b. Imperium c. Religio
. Examinatio et Emendatio Mathematicae ho-
diernae...
. Dialogus Physicus de Natura Aeris...
. Problemata Physica..
. De Principiis et Ratiocinatione Geometrorum.. .Leviathan sive De Materia, Forma, et
Potestate Civitatis Ecclesiasticae et Civilis:
Pars I. De Homine » » Il De Civitate », » lll. De Civitate Christiana » »]V. De Regno Tenebrarum
9, Appendix. (ad Leviathan): Cap. I. De Symbolo Niceno. » » Il. De Haeresi,
e
[n 1
c
, c. 1-16
» 17-831 , 932-48 » 4447
» » III.De quibusdam Objectionibus contra Leviathan
b. Opera de doctrina Thomaé Hobbesii tractantia:
. R(ichard) B(lacburne) ,Th. H. Angli Malmesbtriensis
Vita* Carolopóli apud Eleutherium Anglianum. 1681.
. J. C. Bluntschli: ,Geschichte des allgemeinen Staatsrechts
und der Politik".. München, 1864, p. 92-101.
. Ric. Cumberland: ,De legibus naturae disquisitio philoso-'
phica.. Editio secunda. Lubecae et Francofurti. 1683 p. 420.
. D. P. J. A. Feuerbach., Anti - Hobbes" LB. Erfurt, 1798.p.301 . Lud. Feuerbach ,Gesch. d. Neueren Philos". Stuttgart,
1906. p. 77- 110.
. Kuno Fischer ,Francis Bacon und seine Nachfolger",
Leipzig, 1875, p. 517-544.
. Gust. Hartenstein ,De notionum juris et civitatis, quias
Ben. Spinoza et Thomas Hobbesius proponunt similitu- dine et dissimilitudine*, Lipsiae, diss. I, 1856, p. 16; » » ll, 1857, p. 16.
8. Th. Linderer. ,Weltgeschichte" Stuttgart u. Berlin, 1909, VI, B.
9. Georges Lyon. ,La philosophie de Hobbes". Paris, 1893, p. 220.
10. G. Crom Robertson. ,Hobbes^ Edinburgh and London, 1886, p. 240.
11. Gaston Sortais, S. J. ,La philosophie moderne depuis
Bacon jusqu'a Leibnitz" T. II, 1922, Paris p. 270-552.
. Alb. Richard. ,Des sources du despotisme". Fribourg, 1871, p. 22. . Leslie Stephen. ,Hobbes*. London, 1904(?) p. 243.
. Dr. Alb. Stockl. ,Geschichte d. neueren Philos". [. B.
Mainz, 1883, p. 34-69.
. Ferd. Tónnies ,Thomas Hobbes. Der Mann und der
Denker*, Stuttgart 2 (sine anni indicatione) p. 249.
. Ferdin. Tónnies. ,Hobbes. Leben und Lehre*. Stuttgart,
1896, xvii p. 232.
. Fr. Ueberweg. ,Geschichte d. Philos. Der Neuzeit". Ber-
lin, II 1914, p. 105-114.
. Karl Vorlàánder. ,Geschichte d. Philos. II B. Phil. d. Nett-
zeit^. Leipzig, 1908. 5.
Introductio.
Principia philosophiae Hobbesii non íacile concipiuntur, nam in eius doctrina tum speculativa tum practica adsunt diversae difficultates, quae prima fronte ob internas contradicliones super quas enumerati in fontibus auctores sese offendunt, indissolubiles apparent. Has timen difficultates investigare, ipsasque impugnare nobis in animo non est, cum ipsas apparentes dixerimus, cumque in nostro opere explicite vel implicite solvantur: hic potius tres dif- ficultates, ipsius philosophiae magis proprias, indicare necessaritm duco. Harum prima ad Deum spectat. Sumamus verba ipsius philosophi. ,Agnitio, ait, Unici, Aeteini, Infiniti, Omnipotentis Dei ab investigatione causarum, Virtutum operationumque corpo- rum naturalium, quam a Cura futuri temporis, facilius derivari potuit^ 7) Nihilominus hic Deus Hobbesii, quamvis aeternus, mag- nitudine praeditus est, imo corporeus est: ,Magnus est Deus sed magnitudinem intelligere sine corpore impossibile est.^ ?) Et tamen ipse in diversis locis contra atheos acriter arguit, v. gr. ,Quia.. atheus jure-jurando obligari non potest, a Republica obli- gari debet, non ut contumax, sed ut nocumentum publicum.* 9) Secunda difficultas ad quaestionem de universo attinet. ,Qui mun- dum non creatum, sed aeternum esse asserunt, quoniam aeterni causa esse non potest, causam mundi id est, Deum esse negare." 4) Ita Hobbes, attamen alio loco aeternitatem motus expresse asserit: ,non tamen infertur id quod inferre solent, nempe aeternum immo- bile, sed contra aeternum Motum". 9) Sed aeternus motus absque aliquo quod moveatur intelligi nequit. Proinde stat difficultas.
Sumamus demum tertiam difficultatem quae oboedientiam civilem atlinet. Hobbes dccet omnes et in omnibus legi civili subditos esse et non oboedientes contra legem naturalem immo contra Deum ipsum legis naturalis auctorem peccare. 9)
1) Leviathan cap. 12. p. 55.
2) Appendix ad Lev. c. 3. p. 361.
3) App. ib. c. 2. p. 352. cf. De. Cive c. 15. a. 18, p. 122. 3) De Cive c. 15* a. 14, p. 117.
5) Physica c. 26. a. L p. 204.
$) cf. De Cive, c. 14. a. 23. p. 110; ib. c. 6. a. 13. p. 44.
6.
famen alio loco docet: ,Quidquid autem si multi simul, contra civitatis potestatem Summam crimen aliquod commiserint capitale propter quod nisi se defendant, exspectant mortem, quaeret aliquis utrum Libertatem illi conjunctís viribus se mutuo defendendi habe- ant. Habent certe*. ?) Sed determinare utrum in hoc sanctio rebellionis lateat an non et quomodo haec sententia cum abso- luta oboedientia legi civili concordet, non parva difficultas apparet. Ad solvendas has et omnes alias diificultates quae ex confusione legis naturalis et divinae proveniunt, fundamenta philosophiae Hobbesii inspicienda sunt. Haec vero in nostro opere sequenti modo exponuntur:
Divisio tractatus.
Tota quaestio ,Lex naturalis sive divina in relatione ad religionem et libertatem iuxta Thomam Hobbes* dividitur in duas partes quae in sex capita disperguntur.
Pars prima. Lex naturalis sive divina.
Cap. I. Lex naturalis. 1. principium quantitativum naturae.
2, Motus aeternus. 3. De mundo. 4. Evolutio motus. 5. Lex naturalis. 6. Quotuplex sit lex naturalis.
Cap. Il. Lex divina. 1. Quid sit Deus iuxta Hobbesium.
2. Lex divina. 3. In quantum lex divina sit lex naturalis. Pars secunda. De religione et libertate humana.
Cap. III. Religio et libertas in statu naturali.
l. Religio naturalis. 2. Cultus religionis naturalis. 3. Li- bertas individualis illimitata.
Cap. IV. Religio et libertas in statu sociali.
l. Religio positiva per pactum vetus. 2. Religio positiva per pacium uovum. 3. Libertas socialis.
Cap. V. Religio et libertes in statu civili.
l. Religionis civilis origo eiusque auctoritas. 2. Liber- tas civium in civitate.
Cap. VI. Status libertatis perfectae sive via ad absolutis- mum democraticum irreligiosum: 1. De absolu- tismo potestatis civilis. 2. Via ad democratismum. 3. Via ad liberalismum democraticum absolutum.
3) Lev. c. 21. p. 109.
Pars primà.
Lex naturalis sive divina.
Caput I, Lex naturalis.
Status quaestionis. Lex naturalis iuxta Hobbesium est fons unicus totius evolutionis rationis humanae tum in statu naturali et Sociali, tum in statu civili, ipsamque cum lege divina eandem esse vult asserendo leges naturales omnes divinas esse, !) et vocari: ,quae Naturalis eadem et Divina lex appellari solet." ?) Haec assimilatio naturalis et divinae legis apud Hobbesium nullam contradictionem involvit, imo est necessaria consequentia doctrinae de natura universi, quam rursus vult eamdem esse ac ipsum Deum, ut infra demonstrabitur. In hoc igitur capite ante omnia de natura universi et de lege naturali agendum est et quidem ordine sequenti:
Divisio. I. Principium quantitativum naturae. 2. Motus aeternus. 3. De mundo. 4. Evolutio motus. 5. Lex naturalis. 6. Quotuplex sit lex naturalis.
In hac quaestione his operibus Hobbesii usus sum:
; :ogica' cc. 115. 3,16;
. Philosophia prima cc. 7, 8, 10.
. Physica cc. 25, 26.
. De Homine cc. 10, 11, 12, 13, 14.
De Give. cc. 1; 2, 3, 4, 5, 13,414, 15.
. Leviathan cc. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 26, 27, 28, 29, 30, 91, 32, 36, 45, 46.
. Appendix ad Leviathan cc. 1, 3.
cO» gu coh -—
-
—w PE RUoS Ps
1) cf. Lev c. 26, p. 185—6. 2) De Cive C. 4. a. 1. p. 28.
1. Principium quantitativum naturae.
Praenotamen. Natura ab Hobbesio duplici modo consi- deratur: a) qua snbstantialis essentia universi, b) qua participata nalura individualis et humana. Ista vero natura individualis hu- mana, quam Hobbes fontem omnis legis dicit, etsi communis in singulis remaneat, tamen per ralionem ,computativam" maior, maiorque individualisata et ditferentiata in singulis fit. Sed cum natura humana singularis sit participatio naturae communis set universalis, — natura universi, i. e. substantialis essentia universi et principia constitutiva substantialis essentiae rerum ante omnia inspicienda sunt, nempe principium quantitativum et principium efficiens esse, i. e. existentiae, substantialis essentiae rerum.
Materia prima. Antequam ad definitionem materiae primae aggrediamur, quid iuxta Hobbesium sit corpus et quid accidens videndum est. ,Corpus, ait, est quicquid non dependens a nostra cogitatione cum spatii parte aliqua coincidit, vel coextenditur.* !) Accidens iuxta illum non est aliud nisi ,esse concipiendi corporis modum." ?) Et alio loco docet Accidens autem propter quod corpori alicui certum nomen imponimus, sive Accidens quod subjectum suum denominat, Essentia dici solet, ut rationa- litas Hominis; Albedo Albi; Existentia corporis dicitur Essentia. Eadem Essentia quatenus generata, Forma dicitur. Corpus rursus respectu cuiuslibet accidentis sui, vocatur subjectum. Respectu Formae materia nominatur. ?) Quid autem materia prima seu principium quantitativum substantialis essentiae corporis iuxta ipsum? Pro ipso materia prima est, merum nomen non tamen frustra usurpatum*. ^) Quod sequenti modo explicat". Significat enim (materia prima), corpus considerari sine consideratione cujus- cunque Formae et cujuscunque Accidentis, excepta solummodo magnitudine, sive extensione, et aptitudine ad formam et acci- dentia recipienda; ita ut si quoties opus est uti hac voce, Corpus
1) Phil. pr. c. 8. a. P, 55. 2) Phil. pr. 1. c.
3) ibid. C. 8. a. 23. p. 62-3. 5) Ib. l.c.
10.
geheraliter sumptum, utamur hac Materia prima recte feceri- mis." ?) Manifestum est, Hobbesium concepisse materiam primam non solummodo aptam esse ad formam accipiendam, sed etiam aifirmasse eam ,magnitudine sive extensione", i. e. accidentibus praeditam esse.
2. Motus aeternus.
Secundum principium substantialis essentiae rerum, nempe principium efficiens et formale iuxta Hobbesium est motus et quidem universalis et aeternus. Ex diversa activitate motus mate- ria prima seu ,corpus generaliter sumptum" diversam formam et activitatem recipit, totam evolutionem universi, vitam vegetativam, sensitivam et intellectualem in se continet et cum materia prima essentiam i. e. naturam universi constituit. Sed cum ,motus sit loci unius privatio et alterius acquisitio^, ?) locus vero spa- tium quod a corpore impletur, ?) et insuper spatium duplex con- cipitur, nempe reale et imaginarium, quid iuxta Hobbesium sit spatium reale imprimis quaerendum est. Spatium reale non est aliud nisi magnitudo seu extensio corporis, 5) dicitur vero reale, quia non dependet a cogitatione nostra sicut spatium imaginari- um, quod est effectus illius causam habens quantitatem seu mag- nitudinem corporis. ) Spatium vero imaginarium sic describitur ab Hobbesio. ,Jam si meminerimus, seu Phantasma habuerimus alicujus rei quae extiterat ante suppositam rerum externarum sub- lationem, nec considerare velimus qualis ea res erat, sed simpli- citer quod erat extra animum, habemus id quod appellamus Spa- tium, imaginarium quidem, quia merum Phantasma, sed tamen illud ipsum quod ab omnibus sic appellatur." 9) Et detinitur: Spatium est Phantasma rei existentis, quatenus existentis, id est, nullo alio eius rei accidente considerato praeterquam quod apparet extra imaginem." ") Ut hanc quaestionem recte intelligamus etiam distinctionem Hobbesii inter locum et loca- tum debemus animadvertere. Dum ,spatium.. imaginarium cum
13) Phil. pr. c. 8. a. 23. p. 63.
2) Log. c. 6. o 6. p. 38; Phil. pr. c. 8. a. 10. p. 58. 3) Phil. pr. C. 8. a. 5. p. 56. 4) Phil. pr. c ES A. 4.
5) Phil. pr. 1. c.
$) Phil. pr. c. 7. a. 2. p. 50. * ?) Ibid. 1. c.
1l.
Corporis cujuscunque magnitudine coincidit, illius corporis voca- tur Locus;. corpus ipsum Locatum dicitur". !)
Ex his patet, magnitudinem $eu quantitatem intrinsectim principium motus esse. Ista quantitas, considerata in ordine ad universum, i. e. quatenus apta ad formam et accidentia recipienda est universalis, communis et proinde materia prima appellatur. ?) Materia prima vero, secundum Hobbesium, merum nomen est, quia neque res aliqua effecta est, neque in argumentatione adhi- betur, ?) nihilominus ipsa quantitas per acquisitionem X alicuius formae est principium constitutivium universi. Acquisitio vero ali- cuius formae a quantitate nihil aliud est nisi mutatio aliqua, seu unius loci ,relictio^ et alterius ,acquisitio*^, quod est aliquis mo- tus. Et dum Hobbes ex una parte tempus et quidem absolutum qua motus phantasma considerat, * dum ex altera parte experi- entia docet, nullam universalem deformatam quantitatem in reruri natura esse, necessario sequitur pro Hobbesio motum ut est prin- cipium efficiens esse, i. e. existentiae, naturae rerum, ante omue tempus esse, et proinde ab aeterno. Hobbes adhuc habet et aliud argumentum pro aeternitate motus: ,etsi ex eo, ait, quod nihil potest movere seipsum, satis recte infertur primum aliquod esse movens, quod fuerit aeternum, non tamen infertur id quod in- ferre solent, nempe aeternum immobile, sed contra aeternum Mo- tum; siquidem ut verum est nihil moveri a seipso, ita etiam verum, nihil moveri nisi a moto*.5) In his ipsius doctrina de aeternitate motus continetur. Sed supposito motu aeterno, aeternitas naturae necesse est ut supponatur, quae, Si consideratur qua ultima catisa rerum universi, attento ipsius principio ,movens incorporeum nul- lum est^, 9) et doctrina de corporeitate Dei, ") de qua fusius capite secundo agitur, identificatur a Hobbesio cuim Deo.
—diAU E
3) Phil. pr. c. 8. a. 5. P, 56.
2?) Ibid. c. 8. a. 24. p. 63.
3) Ibid. 1. c.
4) cf. ibid. c. 7. a. 3. p. 51.
5) Phys, C. 26. a. I. p. 204.
$) Phys. ib. a. 7. p. 213.
?) cf. App. ad. Lev. c. 3. p. 360, 361; Lev. c. 46. p. 316.
12.
3. De mundo.
De mundo seu universo, ut de uno multarum partium aggregato, Secundum Hobbesium ea, ,quae quaeri possunt pau- cissima Sunt, quae determinari nulla." ?) Quid igitur de mundo quaerere possumus? ,Quaeri quidem potest totus mundus quan- tus, quam diüuturnus et quotus sit, sed aliud nihil. Nam Locus quidem et Tempus, id est, Magnitudo et Duratio corporis simpli- citer dicti, id est indefinite sumpti sunt Phantasmata,* ?) et ulte- rius, ,caetera autem Phantasmata omnia sunt corporum sive objectorum suorum inter se distinctorum.* 9)
De mundo proinde iuxta illum solummodo tres quaestio- nes dantur: a) quantus, b) quotus, c) quam diuturnus sit mundus. a. ,De magnitudine mundi quaestiones sunt, an Finitus an Infi- nitus; plenus an non plenus? etsi de numero, si mundus magni- tudine infinitus fuerit, controversia nulla esse potest. Item si ince- perit a qua causa et qua materia factus uerit? rursusque de illa causa et materia unde extiterint, novae erunt quaestiones donec perveniatur ad causam aliquam aeternam unam vel plures." 4) De magnitudine mundi loquentes quaerere possumus utrum mundus sit finitus, an infinitus, plenus an non plenus; sed hic statim quaestio oritur: utrum iuxta Hobbesinm in hac quaestione aliquid scire vel determinare possimus an non. Hobbes respondet negative, nam ipse scientiam meram consequentiarum cognitionem esse putat, quae non absoluta, sed tantum conditionalis esset. Nemo per Discursum scire potest hoc vel aliud esse, fuisse, vel futurum esse id quod est perfecte scire; sed tantum, si hoc sit, tum iliud est, si hoc fuit tum iuit illud; si hoc erit, tum illud erit; id quod est scire conditionaliter*. 5) Hic Hobbes nomi- nalismi dotrinis ductus stricte dialectice procedit, quia pro ipso universalia neque existunt formaliter in consideratione mentis nóstrae, neque potentialiter in rebus sensibilibus realiter existen- tibus continentur, neque ut universale melaphysicum ipsam quid- ditatem exprimunt, sed sunt pura nomina quae non ideas uni- versales, sed tantummodo imaginem genericam (communem)
1) Phys. c. 26. a. I. p. 203.
Don PA cU 2. p. 50; et ibid. aa. 3, 4, 5, 6. p. 51. 3) Phys. 1. c. cf. Phil. pr. e a, 2. p. 50.
4) Phys. l. c. p. 204.
5) Lev. c. 7. p. 33,
13,
indicant. ,Nomina alia sunt singularibus rebus propria, docet Hobbes, alia pluribus rebus communia, Nomen autem commune, cum sit plurium rerum sigillatim sumptorum nomen... vocatur ob eam rem Universale. Est ergo nomen hoc Universale, non rei alicuius existentis in rerum natura neque ideae, sive Phantasmatis alicuius in animo formati, sed alicuius semper vocis sive nomi- nis Nomen.* !) Per consequens ,Nihil. in rerum natura univer- sale est, praeter rerum vocabula; nam res nominatae sunt omnes Individuae et singulares." ?) Ex his apparet eum in via ad ne- ganda prima principia (contradictionis, identitatis, exclusi tertii, causalitatis) esse, quae negatio ad scepticismum ducit: et revera nullam scientiam perfectam, sed solummodo conditionalem dari recte concludit, 3) quia nomina, iuxta illum, sunt arbitraria, et Scientia necessario proinde existit in ,cognitione consequentiarum unius verbi ad aliud.* 4 Haec nobis clarius patebunt si recorda- mur, ab Hobbesio nullam ideam prout ab Aristotele exponitur ad- mitti (etsi istae apud ipsum inveniantur) sed e contra eas idem ac imaginem esse vult et dum utitur vocabulo ,idea^ semper addit ,seu phantasma," et proinde ipsius ideam esse idem ac imaginem semper comprehendere debemus. ,Idea omnis, ait, et una est, et unius rei," 5) et proinde ,errant qui dicunt Ideam alicujus rei esse Universale* 9). His positis, ad solvendam quaestionem de magnitudine vel infinitate mundi prout ab Hob- besio exponitur procedamus. Sed cum pro ipso scientia omnis ,idea* seu .phantasmate alicuius obiecti nitatur, ,quidquid homi- nes scimus a Phantasmatis nostris didicimus," ") i. e. cum sola phantasmata sint fontes omnis scientiae, necessario sequitur quaestionem de magnitudine vel infinitate mundi tantum mathe- matice solvi posse. Et propterea si datur imago mundi, mundus est finitus, si non datur, mundus est infinitus. Sed mundi imago seu phantasma non datur, propterea neque scientia de eius magnitudine, et in hac quaestione sicut et in aliis. tantum — ,pos- summus scire, quantum quaeri." )) Est ergo mundus infinitus. Ratio est, quia ,Phantasma Infiniti, sive magnitudine sive
1) Log. c. 2, a. 9. p. 10. 8)Log. ib. i.c. cf. Phil pr. cT. 2) Lev. c. 4. p. 15. a. 1. p. 49. 3) cf. Lev. c. 7. p. 33. 7) Phys, c. 26. a. 1. p. 204.
4) Lev: 1. c. 8) Phys. 1. c.
5) Log. c. 5. a. 8. p. 33. 14,
tempore, nullum est, neque enim homo neque ulla alia res, praeterquam ipsa infinita sit, infiniti conceptionem ullam habere potest; neque si quis ab effectu quocunque ad causam eius imme- diatam, atque inde ad remotiorem et sic perpetuo, ratiocinatione rectissima ascenderit, non tamen in aeternum procedere poterit, sed defatigatus aliquando deficiet, et quidem an ulterius progredi potuerit, necne, nescimus," ?) ,inliniti (enim) scientia finito quae- sitori inaccessibilis^ est. ?) Si expresse quaeramus, utrum mundus finitus an infinitus sit, responsum tacitum pro mundi infinitate dabit, at quaestionem aperte non solvit, sed eam relinquit dicens:, Neque absurdi sequetur quicquam sive finitus sive intinitus mundus statuatur, cum utrumvis statuisset mundi opifex". 9)
b. De numero mundi. Utrum unus an plures mundi dentur determinari nequit nisi prius alia quaestio solvatur, i. e. utrum murdus plenus an non plenus sit, quod est idem ac quaerere utrum in mundo vacuum detur an non. Possumusne iuxta Hobbesium in hac quaestione aliquid cognoscere vel deter- minare? Cum Hobbesius nullum vacuum in mundo admittat, ^) immo mundum plenum et immensum credat, 5) eo ipso et haec quaestio de mundi numero solvitur. Nam si mundus mugnitudine infinitus est, patet, impossibile esse duo infinita dari, quia ambo tunc infinita non essent sed finita, quod de mundo dici nequil, qui, iuxta Hobbesium, immensus, plenus ac infinitus est mundus et propterea unus.
c. De duratione mundi. In hac quaestione unum tantum quaerimus utrum mundus inceperit, an sit aeternus. Sed antequam huic quaestioni solvendae nos accingamus ad praecipuae quae- stionis solutionem de valore nostrae scientiae memoriam revoce- mus i. e. ad ea quae initio quaestionis de magnitudine mundi dicta sunt, nempe: scientiam nostram non esse perfectam sed conditionalem et dependentem a phantasmatibus nostris: ,Quic- quid .. scimus a Phantasmatibus nostris didicimus". 9) Quoniam autem nulla imago de initio vel aeternitate mundi dari potest,
1) Phys. c. 26 a. 1. p, 204.
2) Phys, ib. 1, c.
3) Phys. 1.
4) cf. Phys. C. 26. aa. 1, 3. pp. 205, 206, 207.
5) ci. Phys. c. 26 aa. 4, 5. pp. 208, 210, 211., Phil. pr. c. 7. a, 12 p. 58. 6) Phys. L. c. p. 204,
19.
propterea iam a priori asseri potest hanc quaestionem ab Hobbesio expresse solutam non esse, quod et ipse asserit dicens;: »Illos.. qui mundi originem demonstrasse se jactitant laudare non possum". 7) Causa est, quod simul ac vocibus Infiniti et Aeterni, quibus rei nullius substernitur in animo, praeter ipsius comprehensionis pro- priae defectum, idea, irretiti sunt, aut absurdi aliquid dicendum esl, aut.. tacendum*^. ?) Si quaeramus, quid Hobbesius dialectice proce- dendo in hac quaestione docere debuerit cum neque initii mundi, neque aeternitatis eius imago detur, respondi debet: non exclusa possibilitate aeternitatis mundi, initium tamen mundus habet. Et revera in solutione obiectionis contra aeternitatem mundi, huius aeternitatis possibilitas saltem tacite asseritur, — prout ex allata obiectione patebit. ,Si mundus ab aeterno erat, tunc numerus dierum.. infinitus natalem Abrahami antecessit. Sed nativitas Ab- rahami antecessit nativitatem Isaaci. Infinitus ergo infinito, sive aeternum aeterno majus: quod.. absurdum est." ?) Ad haec Hob- besius respondét: ,Nonne qui aeternitatem mundi sic tollunt, eadem opera etiam mundi conditoris aeternitatem tollunt? *) Ex Hobbesii verbis: , Neque absurdi sequetur quicquam sive finitus sive infinitus mundus statuatur, cum utrumvis statuisset mundi opifex") quae iam citata sunt, patet eum hoc loco magis mundi initium quam aeternitatem eius asserere. Attamen ad demonstrandum mundum initium habere ipse Sacrae Scripturae verbis utitur. Sed quid ista argumenta valeant, solummodo postquam eius doctri- nam de Deo et S. Scriptura statuerimus, asserere licebit. Ipse quidem ne adversariis quod aeternitati mundi consentiat, accu- sandi occasio detur, addit: ,Quaestiones igitur de Infinito et Ae- terno sciens praetereo, contentus ea doctrina circa mundi magni- tudinem et originem quam suaserint Scripturae Sacrae, et quae illas confirmat miraculorum fama et Mos patrius et Legum reve- rentia debita"; 9) proinde: ,quaestiones de Magnitudine et Origine mundi, non a Philosophis sed ab iis qui ordinando Dei cultu legitime praesunt determinandas esse". ") Isti vero qui ordinando Dei cultu legitime praesunt sunt ii, qui in re publica summa potestate pollent et quorum, iuxta Hobbesium, ius et officium est doctrinas discernere; ,doctrinarum judicium, utrum oboedientiae
1) Phys. C. 26. p. 204, 3) ibid. p. 205; 3) ib. p. 204; 4) ib. p. 205. 5) ib. 204. 5) ib. p. 205. ?) ib. p. 204.
16,
civili repugnent necne, et siquidem reptgnent, potestatem prohi- bendi ne doceantur, imperio civili hic attribuo*. ?)) Sed futurum esse, ut mundus in aeternum duret, ex eius doctrina de ,coelo* dum est quomodo iuxta Hobbesium haec natura universalis, aeterna et divina varietur in omnibus rebus cum motuum varietate, seu ,de regno Christi^, quod erit in terra, ?) facile infertur, nam et ipse dicit: ,post mundum, mundus futurus, ille (sit), in quo Terra nova et Coeli erunt novi. ?) Haec in quaestione de natura universi, ipsiusque proprietatibus sufficere arbitror. Nunc autem consideran- ,nam et figurarum omnium varietas ex varietate oritur motuum quibus construuntur^, 5) docet Hobbesius. Quomodo vero haec natura universalis seu communis per motum in rerum matura evolvatur usquedum ad individualem rationalem naturam huma- nam perveniat, nunc considerandum est.
4. Evolutio motus.
Motus ille aeternus omnibus universi corporibus commu- nis sese, iuxta Hobbesium, diversimode in rerum natura manifestat. Incipiendo a simplici puncto, qui suo motu efficit lineam, linea vero superficiem, superficies autem corpus statuit: corpora per mutuum influxum generare qualitates sensibiles et animi concep- tiones: sensus, imaginationem et cogitationum seriem. Omnis vita humana sensitiva, iutellectiva, socialis et religiosa ultimum prin- cipium, causam adaequatam, secundum Hobbesium, habent illum motum simplicem omnibus rebus communem. Rem vero ita se habere, patet ex verbis ipsius philosophi. ,Qui motus concipit ait Hobbesius, nescire non potest quod motus est loci unius pri- vatio et alterius acquisitio. Deinde habemus eorum generationes, sive descriptiones, ut quod linea verbi gratia fiat ex motu puncti, superficies ex motu lineae, motus unius ex motu alio, etc. restat inquirendum, qualis motus quales effectus generet; ut qualis mo- tus lineam rectam, qualis circularem, faciat, qualis motus pellat, qualis trahat, et qua via; qualis rem visam, auditam, etc. ali- ter, atque aliter videri, audiri, etc. iaciat^ 5) Et deinde viam inquirendi motum indicans, ,si nihil aliud consideretur in eo
1) De Cive c. 6. a.1. p. 43, adnot. 3) cf. Lev. c. 38. p. 215.
3) Lev. c 41: p.297:
3) Log; c. 6. 3.5. p. 38.
5) Log. ib. a. 6. p. 38.
(sc. corpore), ait, praeter motum quid efficiat; apparet autem sta- tim effici lineam sive longitudinem; deinde quid faciat corpus longum si moveatur, constabitque fieri superficiem, atque ita porro quid fiat ex motu simpliciter." ?) Sed praeter simplicem motum quo corpus constituitur, etiam mutuum corporum et mutuum influxus datur, quibus ,motibus additis, multiplicatis, subtractis, divisisque, qui effectus, quales figurae, et quales earum existent proprietates, contemplandum est". ?) Et deinde, ,sequitur consi- deratio eorum, quae motus unius corporis efticit in corpus aliud, et quoniam motus esse potest in partibus corporis singulis, ita tamen ut totum sito loco non decedat, inquirendum est primo loco quis motus quem motum elicit in toto,. el rursus quem motum motus ille secundus generabit in tertio, et sic deinceps." ?) Et tunc ,ad eorum inquisitionem devenietur quae sunt ex motu partium, ut in quo consistit ut eaedem res, sensui tamen eaedem non videantur, sed mutatae; itaque investigantur hoc loco quali- tates sensibiles, quales sunt Iux, color, diaphaneitas, opacitas, sonus, odor, sapor, calor, írigus et similia. 5) Haec omnia, necnon causa ipsius sensationis in primis, iuxta Hobbesium, con- sideranda sunt, ut ad moralia consideranda ascendere possimus, vel ut ipsius verbis utar, ,motus animorum, appetitus, aversio, amor, benevolentia, spes, metus, ira, aemulatio, etc. quia physica intelligi non possunt, nisi cognito motu qui est in parti- bus corporum minutissimis, neque talem motum partium nisi cognito motus simpliciler quid efficiat." ?) Sed cum cognitio evolutionis vitae intellectualis, moralis et religiosae prout ab Hob- besio docetur nostra magis intersit, discursum motus simplici et physici relinquamus, et ad a) causam sensuum, b) vim imagi- nativam et c) cogitationum seriem indicandam nos accingamts.
a) Causa sensationis.
Neque in nobis, ait Hobbesius, aliud sunt quam diversi motus*. ) Hanc vero propositionem explicat tali modo: ,nulla..
1) Log. c. 6. a. 6. 39. 3) ibid. p. 39. 3) IBid, 1. c. » S) Ib, 1. c: 5) ibid, 1. c. 8) Lev. c. 1 p. 3
18.
est Animi conceptio quae non fuerat ante genita in aliquo Sensuum, vel tota simul, vel per partes," ?) quia , praeter Sensum et Imagina- tionem, et Cognitionum Seriem, humano animo nullus alius inest motus." ?) Et ulterius ,sensus absque sensione non intelligitur," ?) ait, sed ,sensio in sentiente nihil aliud esse potest praeter motum partium, quae partes motae organorum quibus sentimus partes sunt." 5) Proinde et sensus est aliquis motus. ,Objectum agendo in corporis humani Organa, nempe Oculos, Aures, etc. pro diver- sitate Actionis diversas producit Apparitiones," ?) quia ,Phantasma est sentiendi actus; neque differt a Sensione aliter quam Fieri differt a factum esse." 9) ,Sensio est ab organi sensorii conatu ad extra, qui generatur a conatu ab objecto versus interna, eoque aliquamdiu manente per Reactionem [actum Phantasma.* ") Omnes qualitates sensibiles ,sunt in ipso Objecto nihil aliud, praeter materiae motum." 5) Et haec est causa cur ,quidquid concipimus, perceptum est ante in Sensione, nulla inesse homini potest imaginatio rei, quae non sit percipienda sensibus." ?)
b) Imaginatio.
Postquam.. Objectum remotum est, vel Oculus clausus, imaginem tamen rei visae retinemus, quanquam aliquando obs- curiorem. Atque haec est imago a qua facultatem appellamus Imaginationem", 7?) aliis verbis, ,imaginatio* est facultas imagi- nes obiectorum in sensibus impressas retinendi. Haec imaginatio, iuxta Hobbesium, duas species habet: 1. imaginatio simplex, 2. imaginatio composita 1. Imaginatio simplex est, ut quando quis Imaginatur hominem et equum quem ante viderat. Imagi- natio autem, quae oritur ex sensione plurium partium, ut quando
1) Lev. c. l. p, 8.
2) Eevioc. 3. p: 12.
3) Lev. c. 6. p. 25.
4) Phys. c. 25. a. 2. p. 108.
5) Lev. c. 1. p. 3. Nota: ,Subjectum Sensionis, ipsum est Sentiens, Objectum est id quod sentitur." Phys. c. 25. a. 3. p. 194.
5) Phys. c. 25. a. 3. p. 194.
?) Phys. ib. a. 2. p. 194.
Sy Dev, c. 1l. p. à 3) Lev..c. 3. p. 13: Jo Dey c2 P p5:
19;
a visione hominís uno tempore, ef a visione equí alío tempore; concipimus animo Centaurum, Composita dicitur... et nihil aliud est praeter Figmentum Animi." !) Imaginatio ergo nihil aliud est quam Sensio deficiens sive Phantasma dilutum et evanidum, et sit: hominibus cum animalibus caeteris fere omnibtis communis, sive vigilant sive dormiunt., ?) ,Sensus dilutioner hanc, rem ipsam: indicaturi, nempe ipsum Phantasma, nominamus... Imaginatio- nem; quando autem significare volumus dilutionem, appellamus Memoriam, adeo ut eadem sit res Imaginatio et Memoria, sed prop- ter diversas considerationes, diversis nominibus significata." ?) ,.Me- moria multarum rerum Experientia dicilur." *) ,Imaginatio quae in homine aliove animali, a sermone vel aliis signis veluntariis nascitur, appellatur Intellectus." 5) ,Intellectus qui homini peeu- liaris est, est Intellectus non solum voluntatis, sed etiam concep- tuum et cogitationum aliorum hominum, per sequelas et contex- tum Appellationum rerum, in Affirmationes, Negationes aliasque formulas loquendi conceptio." 9) Alio loco de hoc intellectu ho- minibus peculiari loquens ait: ,Intellectus. . aliud non est praeter conceptum natum a sermone. Itaque si sermo hominibus peculiaris sit, ut videtur esse, etiam homini soli proprius Intellectus est." ?) Ex his satis patet, Hobbesium conclusisse omnes functiones psy- chologicas et Intellectuales hominis: intellectum, memoriam, ex- perientiam, imaginationem a facultate retinendi imaginem imp- ressam et ultimatim a motu manare. Cum iuxta Hobbesium brutis et hominibus idem motus insit, sibi conveniens, etiam brutis intelectum non peculiarem quidem, sed communem attri- buit, hominemque a caeteris animalibus non intellectu, sermone vel alia signa voluntaria consequenti, distingui asserit, sed ,Ratione et Passione hac, quam vocat Curiositatem," 5) i. e. cupiditate sciendi quid et quomodo. ,Admiratio .. homini propria est, quia excitat Appetitum sciendi causam," ?) quod est discursus mentalis, seu series cogitationum.
1) Lev. c. 2. p. 5—6.
2) Ibid. 1. c.
3y Ib. 1. c.
4y Tb, 1. c. c. Log. c. 1; à; p. 2. D) Lev. c. 2. p. 8.
5) Lev. 2: cp. (9
?) Ibid. c. 4. p. 19.
3) Lev. G. (6. p. 28, 3). 15 c; p. 29.
20.
c. Discursus mentalis.
Hobbesius, convenienter procedens, discursus mentalis ab eodem principio orti, i. e. a motu explicationem nobis praebet: ,Phantasmata, ait, omnia Motus sunt interni, nempe motuum in Sensione factorum reliquiae. Motus autem qui alii aliis succedunt in Sensione immediate, remanent etiam simil, etiam post Sen- sionem. Adeo ut quoties redit cogitatio prior, praedominaturque, sequatur posterior, propter cohesionem materiae motae, quemad- modem aqua super tabulam planam et levem trahitur per viam qua ducit digitus.^ ?) ,Discursus denique animi quando a desi- gnato fine aliquo regitur, nihil aliud est praeter Investigationem, sive facultatem Inveniendi quae Sagacitas quoque et Solertia appellatur, et est quasi venatio quaedam per sua vestigia alicu- jus Causae vel Effectus praesentis aut praeteriti." ?) Facultatem vero, qua res ,perditas" invenimus, reminiscentiam vocat. Pru- dentia autem, ab auctore etiam praevisio, providentia, sapientia vocata, ,est praesumtio Futuri contracta a Praeteriti temporis Experientia." ?)
Ratio. Ratio ipsa, quatenus pro facultate animi sumitur, iuxta Hobbesitm, non est aliud nisi facultas computandi. ^ Ipse enim dicit: ,Ratio.. nihil aliud est, praeter Computationem sive Additionem et Substractionem Nominum generalium, quae ad no- tationem sive significationem cogitationum nostrarum recipiun- tur.. Qui ratiocinatur, vel Totum quaerit Additione partium; vel Residuum, Subtractione partis a parte; id quod si verbis fiat, nihil aliud est, praeter conceptionem consequentiae Nominis partis ad Nomen totius, vel Nominum tolius et partis ad Nomen partis reliquae.. Ubicunqne locus est Additioni et Subtractioni, ibi etiam locus est Rationi; et ubi illis locas non est, ibi neque rationi locus est.^ 5) Propterea et res debet tali modo esse nominata, ut ille nomen posset ,alteri addi ad contficiendam summam, vel alteri Substrahi." 9) ,Sed quia eaedem res in rationes inferuntur propter diversa accidentia ", earum Nomina, ad diversitatem illam signi-
1) Ley. c. 3. p. 10.
3) Bev: 1 ctpo128ctALog? c1 82 2)p3 24
8) cf. Lev. c. 4. p. 12.
4) Lev. c. 5. p. 20.
5) Ibid. 1. c.
$8) Ibid. c. 4. p. 17.
*) Nota: ,Definiemtüs .. Accidens esse eoncipiendi corporis modum" Phil. pr. c. 8..a. 2. p. 55.
2h
ficandam, diversimodo variari et torqueri solent". i Diversita- iem istam Nominum ipse deinde ad quatuor capita generalia reducit.?) Sed quandoque accidit, Hobbesius ulterius docet, ut et peritissimi et attentissimi in controversias et errores incidant, falsas conclusiones in demonstrationibus inferendo, cum eorum ratio non semper recta ratio sit. Et tunc, ,quoties.. in Compu- tatione sive Ratiocinatione oritur controversia, illi quibus contro- versia est, pro recta Ratione, Arbitri alicuius vel Judicis Rationem constituere debent voluntarie; qua uterque obligandus sit; alioqui controversia eorum aut non omnino, aut armis dijudicanda est, defectu rectae Rationis a natura constituta". ?) Manifestum est hic ab Hobbesio hominem in statu sociali existentem considerari, quia, iuxta ipsum, in statu naturali uniuscuiusque ratio semper et in omnibus necessario recta est, quia ex iure et lege naturali, ait ille, unusquisque vult et quaerit sibi bene esse.
Individuatio naturae humanae.
Ex eo autem quod ,ingenium acquisitum, nempe Metho- do et Doctrina, nullum est praeter Rationem, quae orta a recto Sermonis usu producit scientias", 4) manifestum est, causam indi- viduationis et differentiae, iuxta Hobbesium, in ratione ,computa- tiva sitam esse. Et proinde haec hominum differentia seu indi- viduatio naturae humanae fit ope rationis, quae in individuis perficitur et fit scientia. En breviter eius doctrina. , Apparet hinc Ra- tionem non esse, sicut sensus et memoria, nobiscum natam; neque sola ut prudentia, Experientia acquisitam, sed Industria; scilicet apta in primis impositione Nominum; deinde methodo recta pro- cedendo a Nominibus ad Propositiones et a Propositionibus ad Syllogismos, donec veniatur ad cognitionem — Consequentiarum Nominum omnium quae ad scientiam pertinent". 5 Sensus et Memoria, Facti tantum Cognitio est; Scientia autem Cognitio est Consequentiarum unius Facti ad alterum. Per eam autem aliquis
1) Lev. c. 4. p. 18.
2) cf. Lev. 1. c.
3) Lev. c. 5. p. 21.
4) Lev. e. 8. p. 37., cf. ib. c. 5. p. 24. 5) Lev. c. 5. p. 23.
22.
ex eo quod nunc facere potest, docetur aliquid aliud simile facere, velit, alio tempore.. Scientiae signa sunt alia certa et infallibilia; alia incerta. Certa sunt, quando qui Scire se dicit, idem alterum docere, et veritatem perspicue demonstrare potest. Incertum, quan- do in quibusdam tantum rebus, id quod dicit verum est, sed in multis aliis non item... in omni negotio cujus nulla est Scientia infallibilis, proprio judicio diffidere, Sententiisque Librorum ducen- dum se permittere, Imprudentia est ". 7)
Ratio vero a motu vitali, qui ,in generatione inceptus et sine interruptione per totam vitam* continuatur, at absque imaginationis auxilio non oritur, sed a motu animali seu volun- tarii qualis est incessus, locutio, et artuum Motus". ?) Quoniam autem incessus, loquela, et similes Motus Voluntarii, semper dependent ab aliqua praecedente cogitatione, Quo, qua, via, et Quid, manifestum est Phantasiam Motuum omnium vo- luntariorum Principium internum primum esse. Etsi autem sint qui motum omnino ullum esse negant, ubi res mota invisibilis est, illud tamen non impedit, quo minus hujusmodi motus sint... Principia haec motus parva, intra humanum corpus sita, antequam incedendo, loquendo, percutiendo, caeterisque actionibus visibi- libus appareant, vocantu! Conatus. Conatus hic, quando fit versus causam suam vocatur Appetitus, vel Cupido; quarum vox prima generalis est; altera saepe restringitur ad significandum Appetitum aliquem particularem, ut Famem vel Sitim; quando autem Conatus est resistendi a re aliqua, tunc vocatur Aversio." 9) Ab hoc duplici conatu, appetitu scilicet et aversione, quem par- vum motum animalem intra corpus humanum appellat, quemque a phantasmate seu imaginatione dependere dicit, omnes motus tum intellectualis tum moralis tum socialis vitae, immo ipsam deliberationem et voluntatem procedere docet. Haec omnia evi- dentiae ac brevitati studentes per modum schematis proponimus.
PARS
T) Lev. c. 5. p. 24. 3) Lev. c6/0.:p. 25: 3) Ibid. p. 25.
23.
Motus
Motus Puncti generans COrptis: Lineae. Superticiei. Motus corporis Mutuus iniluxus. ganera- Li: Qualitates sensibiles. sanguinis, . Pulsus, Spirationis,
Motus Concoctionis
vitalis Nutritionis, etc. Sensus. Appetitus, Motus ^ Motus Motus anima- secundus corpo- lmagi- lis , na- seu Conatus procedens 5 tio. ^ volun- animà- ta- ; " ; rius. Aversio ti. motu Cogita- aeterno. tionum series.
Cr. Lev. c. 6. pp. 25-32. Phys. c. 25. pp. 192-208.
24,
Àmor. Odium. Contemptus. Gaudium. corporis
Dolor
animi Spes. Desperatio. Metus.
Fortitudo. a.
— A
Fiducia.
Animi objectio. Indignatio. Benevolentia seu Avaritia. Caritas. Amoitio. Pusillanimitas. Magnanimitas. Virtus bellica.
Liberalitas. Tenacitas.
Vindicta. Curiositas. Religio. Superstitio.
Vera religio. Terror.
Admiratio.
Gloria.
Vana gloria. Demissio animi. Risus et fletus. Pudor et Impudentia. Misericordia. Compassio. Crudelitas. Aemulatio, Invidia. Deliberatio et Voluntas.
Cum Hobbesii doctrina de deliberatione et voluntate ad- huc maioris momenti pro nobis sit, quid de his docuerit, hic exponendum esse puto. ,Quando in animo humano, ait ille, Appetitus, Aversio, Spes, Metus, circa rem eandem oriuntur alter- natim, veniuntque in animum Faciendi, Omittendique bonae ma- laeque consequentiae successive; adeo ut interdum appetamus, interdum fugiamus; interdum speremus, interdum metuemus; tunc totum illud passionum aggregatum, eatunus durans dum res eífe- cta sit, vel reiecta, vocatur Deliberatio... Deliberant etiam bestiae... In Deliberatione, Appetitus ultimus vel Aversio, ac- tioni de qua deliberatum est immediate adhaerens, est Vo- luntas; Actus, inquam, non potentia Volendi. Unde sequitur bestias, quia Deliberant, etiam voluntate praeditas esse". 7)
Ex his patet, Hobbesium deliberationem et voluntatem mechanico modo explicare conatum esse ita ut deliberatio amip- lius non sit ,mediorum ab intellectu qua aptorum in ordine ad finem libera electio", prout a scholasticis dici solet, sed quidam motus physicus, quem auctor ipse fundamentum totius philoso- phiae sequentibus versibus affirmat:
,Et mihi visa quidem est toto res unica Mundo
Vera, licet multis falsificata modis;
Unica vera quidem, sed quae sit basis earum
Rerum quas falso dicimus esse aliquid,
Qualia somnus habet fugitiva, et qualia vitris Arbitrio possum multiplicare meo: Phantasiae, nostri soboles cerebri, nihil extra:
Partibus internis nil nisi motus inest".
Et ulterius:
Motibus a variis feror ad rerum variarum Dissimiles species, materiaeque dolos, Motusque internos hominum, cordisque latebras: Denique ad Imperii Justitiaeque bona.
His ego me mersi studiis . . ." 2)
—FEREGGU v -
1) Lev. c. 6. p. 30. 2) Thomae Hobbes V I T A, scripta Anno 1672. pp. 119-120 in edi- tione Rüchardi) B(lacburne) anno 1681.
25.
5. Lex naturalis.
Status quaestionis. Explanata Hobbesii doctrina de natura universi metaphysice sumpta, quid ab ipso nomine legis nuturalis intelligatur, cur ab ipso lex naturalis cum lege divina identificetur, quaenam sit definitio legis naturalis, quid sit recta ratio, quae- nam sit distinctio inter ius naturale et legem naturalem, hic ex- poni debet.
Quid Hobbesius nomine legis naturalis intelligit?
Ut ad haec recte respondeatur, quid philosophus de per- fectione naturae universalis et de eius perfectissima manifestatione in natura singulari senserit, breviter exponam. Perfectissima natura singularis est homo cum suis facultatibus, quae ,ad quatuor ge- nera reduci possunt Vim corpoream, Experientiam, Rationem, Aifectum"; ?) propterea in homine natura universalis perfectissime sese manifestat, i. e. perfectissimam sui formam habet. Et quo- niam ex altera parte^ causa finalis locum non habet nisi in iis rebus quae habent sensum et voluntatem", ?) propterea et lex naturalis, quae est ipsa ratio naturalis, 9) proprie est dictamen humanae rationis, nam post divisionem legis in humanam et divinam et huius in legem naturalem seu moralem^ et positi- vam, addit: ,rursus naturalis dividi potest in naturalem hominum, quae sola obtinuit dici lex naturae, et naturalem civitatum, quae dici potest lex Gentium, vulgo autem jus Gentium appellatur". 4) Ex his clare patet, Hobbesium legem naturalem in sensu dictami- nis humanae rationis sumpsisse.
Cur Hobbesius divinam a morali lege non distingui docet?
Natura universi a motu aeterno generata, iuxta Hobbe- sium, simul cum sua causa efficiente coexistit et est aeterna. Hu- mana vero natura cum sua ratione recta est participatio universalis naturae, propterea et lex naturalis, quae in homine principium suum habet, est simul lex aeterna, ut expresse Hobbesius affirmat dicens: ,lex naturalis aeterna est". 5) Praeterea, ex consideratione doctrinae Hobbesii de Deo cap. secundo patet, ipsum naturam
3) De-Cive.C. 1,8, 1; pid.
2) Phil. prc; 10:53:77. p» 70,
3) cí. De Cive c. 4. a. 1. p. 28, ibid, c. 14. a. 4. p. 101, 4) De Cive c. 14. a. 4. p. 102.
5) ey: 27. p.138:
26.
universi cum Deo identificasse. Sed natura humana est perfectis- sima participatio et culmen evolutionis naturae universi, i. e. divinae, et simul est principium legis naturalis, sicut dictum est supra; propterea et lex naturalis, procedens a ratione humana est divinae naturae, immo est lex divina. Hic nos latet, cur Hob- besius naturalem et divinam legem eamdem esse dicat, at eum id affirmavisse ex sequentibus quae ex eius operibus colligimus manifesta apparet: leges ,Naturales.. omnes Divinae sunt", ?) ,Leges enim illae (naturae) Divinae sunt"; ?) ,Naturalis (lex) est ea, quam Deus omnibus hominibus patefecit per Verbum suum aeternum ipsis innatum nimirum Rationem naturalem". ?) Haec lex naturalis seu divina est simul lex moralis, quatenus dirigit actiones humanas ad finem debitum, ,quae naturalis et moralis, ait, eadem et Divina lex appellari solet*, 4) vel ,Naturalis sive Moralis", 5) ,Legem naturalem eamdem esse cum lege morali, consentiunt omnes scriptores", — 9) manifeste, eas unam et eam- dem legem esse asserit.
Detinitio legis naturalis.
Hobbesius legem naturalem hoc modo definit: ,Lex na- turalis (est) Dictamen rectae rationis circa ea, quae agenda vel omittenda sunt ad vitae membrorumque conservationem, quantum fieri potest, diuturnam", ?) quae definitio fere eadem est ac illa tradita in Leviathano:* Lex Naturalis Praeceptum est, sive Regula generalis Ratione excogitata, qua unusquisque id quod ad da- mnum suum sibi tendere videbitur facere prohibetur", 5) i. e. si quid obstat, quominus intentum aliquod opus perficiamus, regu- lae generales a ratione excogitatae auxilio veniunt; haec vel im- pedimentum removere, vel agenti ex actione intenta aliquod malum secuturum esse indicare debet. Patet proinde, legem naturalem seu moralem seu divinam non passive et participative humanae naturae sed active inesse et per rationem naturalem in unoquo- que homine sese singulariter manifestare.
1) Lev. c. 26. p. 135—6.
2) Lev. c. 29, p. 153.
3) De. Cive c. 14, a. 4. p. I0. 45) De. Cive c. 4, a. 1. p. 28. 5) ibid. c. 14 a. 4, p. 101.
8) [b. c. 3, a. p. 31, 26.
7) Ibid. c. 2, a. 1. p. 9—10.
8) Lev. c. 14. p. 66.
21.
Quid sit recta ratio?
Quid sit ratio in tractatu de evolutione motus fuse expli- catum est, Haec vero sumpta pro facultate naturae humanae est innata !) et facultatem computandi significat, ?)) quia iuxta Hob- besium, ubi locus est additioni vel subtractioni, ibi etiam est locis et rationi. ?) Sed cum ipsa sit regula actionum, 4) eiusque dic- lamina sint leges naturales 5) seu divinae, claram nctionem rec- tae rationis, prout a philosopho exponitur, habere, omnium magni interest. En auctoris explicatio: ,per Rectam rationem, in statu hominum naturali, intelligo, non ut multi Facultatem infal- libilem, sed ratiocinandi actum, id est Ratiocinationem uniuscti- iusque propriam, et veram circa actiones suas, quas in utilitatem, vel damnum caeterorum hominum redundare possit." 9)
Hoc sensu ratio est uniuscuiusque industria acquisita, est- que recta pro unoquoque, immo eius conclusiones seu dictamina feges naturales fiunt.
Quid inter ius naturale et legem naturalem intersit?
Antequam ad leges naturales veniamus, quid iuxta Hob- besium inter ius naturale et legem naturalem intersit, pauca dicam.
,Jus naturale, ait ille, est Libertas, quam habet unusquis- que potentia sua ad Naturae suae conservationem stüo arbitrio utendi et, per consequens, illa omnia quae eo videbuntur tendere, faciendi". ") ,Consistit enim Jus in faciendi vel non faciendi Libertate; sed Lex ad faciendum obligat vel ad non faciendum. Itaque Jus et Lex differunt ut Libertas et Obligatio, quae, circa eandem rem sunt inconsistentes." 8)
ESERK En —
1) De Cive c. 4. a. 1. p. 28.
3) Lev. c4. p. 17., ibid. c; 5. p.:20.
3) Lev. c. 5: p.*20;
4) De Cive c. 4. a. 1. p. 28.
5) Lev. c. 13. p. 66.
8) De Cive c. 2. a. 1. Adnotatio.
?) Lev. c. 14. p. 66., De Cive c. 1. a. 7. 8) Lev. 1. c.
28.
6 Quotuplex sit lex naturalis?
Status quaestionis. Cum iuxta Hobbesium, ratio naturalis recta in stata. hominum naturali sit unictim criterium actionum humanarum, cumque ista recta ratio humana, quatenus involvens perfectionem naturae universi, quatenus simplex in individuo, et composita in societate et adhuc magis in civitate, — ubi maxima eius perfectio habetur — per dictamina sua circa diversos fines hominis individualis in diverso statu sociali, fiat lex naturalis, sive improprie dicta in statu hominis naturali, sive proprie dicta in civitate, quia ,lex . . proprie dicta est Vox Imperantis, vel prolata, vel scripta, ita ut omnes qui obedire tenentur, sciant vocem eius esse," !?)) quae lex naturalis simul est et divina et moralis, ut supra demonstratum est, — manifestum est, legem naturalem apud Hobbesium multiplicem esse iuxta diversos fines ^ominis in vita tum particulari, tum sociali, cum certa quadam evolutionis ad statum civilis libertatis perfectae. Lex natüralis ab Hobbesio duplici sensu summitur: 1. ,Lex naturalis praeceptum est sive regula generalis ratione excogitata", ?) et 2. qua prae- ceptum sive regula particularis, respiciens media ad finem, quae adhuc lex improprie in slatu naturali, et lex proprie in civitate nominatur ?) dum lex naturalis generalis est, iuxta Hobbesium 7 — x: : .
Vitae, membrorumque conservatio. Tendentia rectae rationis ad pacem. . Contractus socialis. Legislatio civilis. Conscientia est lex moralis i. e. naturalis. . Religio. . Rebellio. Prima inter leges naturales generales est: Vitae membrorumqüue conservatio.
Hanc primam legem naturalem Hobbesius supremam dicit, sup- remam quidem non solummodo prioritate sed etiam et qualitate, prout
Moo SU rc
1) Lev c. 15 p. 79. 2) Ibid. c. 14. p. 66. 3) Ib. c. 18. p. 79,
29.
in ipsa definitione legis naturalis exprimitur: ,Dictamen rectae rationis circa ea quiae agenda vel omittenda sunt ad vitae membro- rumque conservationem, quam fieri potest, diuturnam". !) Ista conservatio sui ipsius quantum diuturna fieri potest, est primum praeceptum generale rationis humanae, quod ad omnem socialem statum hominis extenditur. In. statu tamen absolutae libertatis, i. e. in statu naturali, in quo unusquisque propria recta ratione regitur, et in quo unusquisque in omnia illimitatum ius habet — ex quo sequitur ,omnia habere et facere in statu naturae omni- bus licere", ?) unusquisque ceteris hominibus lupus ferox neces- sario evadit et necessario bellum omnium contra omnes", 9) cum maximo vitae ac sanitatis periculo connexum exurgit, quae Hob- bes sequentibus exprimit ,conditio hominum est conditio Belli omnium contra omnes, et propterea unusquisque sua ipsius ratione gubernatur; et quia nihil est, quod in vita contra hostem defendenda utile ei aliquando esse non possit, sequitur in conditione homi- num Naturali omnium in omnia Jus esse ipsis hominum corpo- ribus non exceptis; Quamdiu ergo Jus illud retinebitur, nulla cuiquam, etsi fortissimus sit, securitas esse poterit". ^) Secunda lex naturalis generalis est: Tendentia rectae rationis ad pacem.
Secundum dictamen rectae rationis naturalis praecipit, ut huic miserabili conditioni medeatur: ,Quaerendam esse pacem quatenus habendae eius spes aliqua afulserit; ubi habere ea non potest, quaerenda esse belli auxilia, rectae rationis dictamen est, hoc est lex naturae*. ?) Passiones quibus homines ad pacem per- duci possunt, sunt Metus, praesertim vero Metus Mortis violentae, et Cupiditas rerum ad bene vivendum necessariarum, et spes per industriam illas obtinendi. Pacis autem articulos quosdam sug- gerit Ratio, quae leges sunt Naturales". 9)
CARASERER En
1) De Cive c. 2. a. 1. p. 9-10. ?) Ibid. c. 1. a. 10. p. 6.
5) Ib. M, €x p.c 7;
4) Lev. c. 14. p. 66.
5, De Cive c. 1' a. 15, p. 8. 5) Lev, c. 18. p. 66,
30.
Tertia lex nattralis generalis est:
CONTRACTUS SOCIALIS.
Contractus sive pactum sociale ab Hobbesio definitur: ,Duorum.. vel plurium jura sua mutuo transferentium actio vocatur Contractus. Ubi vero vel alteri vel utrique cre- ditur.. appellaturque hujusmodi promissio Pactum" ?!) Origo huius legis generalis habetur ex tendentia hominis ad pacem quia si revera pacis habendae aliqua spes adest, eam ratio naturalis non solummodo suggerit, sed quaeri iubet. Sed ad pacem conservandam nonnulla praecepta specialia sive articuli rectae rationis necessarii sunt, quos ipse etiam leges naturales appellat ?) ,eorumque primus ab illo contractus vocatur: ,Opor- tere unumquemque quoties Paci et defensioni propriae provisum erit, a Jure suo in Omnia, caeteris idem facere paratis, decedere, contentumque esse eadem libertate quam caeteris concedi, vult." 3) Ratio est, ,quamdiu enim faciendi omnia, quae vult, Jus retinet, tamdiu Bellum manet". ^) ,Facit itaque contra rationes pacis, hoc est, contra legem naturae, si quis de jure suo in omnia non decedat". 5)
Alia praecepta rectae rationis concomitantia contractum socialem pro nostra quaestione sunt minoris momenti et proinde omittuntur, 9) eo magis quod ,dictamina haec Rationis nomen quidem obtinuerunt Legum, sed improprie dictarum. Sunt enim de iis rebus quae ad conservationem hominum conducunt tantum Theoremata. Lex autem proprie dicta, est Vox Imperantis, vel prolata, vel scripta, ita ut omnes qui obedire tenentur, sciant vo- cem ejus esse*. 7)
Quarta lex naturalis generalis est:
Legislatio civilis.
Licet iuxta Hobbesium, constituta civitate, salus populi sit suprema lex naturalis, ) quae nihil aliud est nisi applicatio primae legis naturalis generalis in quantum conservationem
1) De Cive c. 2. a. 9. pp. 11—12; cf. Lev. c. 14. p. 68,
2) cf.Lev. c. 14. p. 66.
3) Lev. 1. c. p. 66.
4) Lev. |. c.
5) De Cive c. 2. a. 3. 10.
6) Vide: Lev. cc. 15, 26., pp. 72—79 et 131; cf. De Cive cc. 2, 3 aa. 1 — 27. pp. 20 — 25.
7?) Lev. c. 15. p. 79; c; De Cive 2. 8, a. 33. p. 27
8) cf. Lev. c. 30, p, 157; De Cive c. 13. a. 2. p. 91.
3l,
communitatis i. e. populi respicit, — tamen ratio naturalis unitis- cuiusque non solummodo necessitatem legum civilium in civitate dictat, sed etiam postulat, ut legum civilium legislatio ipsa sit lex naturalis. In statu hominum naturali uniuscuiusque ratio naturalis per praecepta sive dictamina sta,— quae promulgatione non indi- gent neque alios obligant,— fit lex naturalis. In civitate vero con- stituta ita ut ,Potentiam et Vim suam omnei in hominem vel hominum Coetum unum unusquisque transferat unde voluntas oinnium ad unicam reducatur, id est, tt omnis homo vel coetus unus Personam gerat uniuscuiusque hominis singularis atque unusquis- que authorem se esse fateatur actionum omnium quas egerit Per- sona illa^, ?) manifestum est voluntatem summae potestatis civi- lis, i. e. dictamina rectae rationis eius qui summa potestate civili pollet esse legem naturalem et civilem simul. Sed ut voluntas potestatis civilis lex proprie dicatur, necesse est, ut dictamina rec- tae rationis illius qui imperat, aliquo modo manifestentur, i. e. promulgentur, nam promulgatio ipsa est de essentia legis civilis. Et sic, dum ex una parte recta ratio postulat ut, securitatis causa, leges civiles in civitate sint, ex altera ut voluntas summae pote- statis, quae lex civilis it, promulgetur. Promulgatio itaque est dictamen rectae rationis, i. e. lex naturalis. Sed promulgatio legis civilis ab eo qui habet potestatem civilem nihil aliud est nisi legislatio civilis. Proinde et legislatio civilis est dictamen rectae rationis, i. e. lex naturalis. Haec est ratio cur ,leges naturales, constituta Civitate, Legum civilium fiant pars*, ?) cur ,leges Natu- rae et Leges Civiles in eadem Civitate se mutuo contineant". 9)
Quinta lex naturalis generalis est:
Conscientia moralis est lex naturalis
Manifestum est, hic non agi de conscientia quam Hob- besius in Leviathano (cap. 7) describit, nempe de ,simul scientia^ quando duo vel plures idem simul sciunt, Conscii dicuntur; et quia illi factorum suorum mutuo testes maxime idonei sunt, maxima
1) Lev. c. 17, p. 85; ib. c. 21. p. 108; De Cive c. 5. a. 6. p. 37. ?) De Hom. c. 13, a. 9, p. 76. 3) Lev. c. 26, p. 130.
32.
semper fuit et erit existimata improbitas, testimonium contra cons- cientiam dicere, vel alium ut dicat inducere;^ !) neque de cons- cientia in quantum est secreta cognitio alicuius facti: ,usurpatur autem vox Conscientia saepissime pro sua cuiusque íacti vel cogniti secreta cognitione. Sunt enim qui proprias opiniones suas privatas novasque, propter amorem ingenii proprii . . sustinent, sub nomine illo Conscientiae favorabili, tamquam illas mutare peccatum maximum esset", ?) sed de applicatione praeceptorum rationis tum generalium tum particularium ad casum singularem, cum distinctione tamen hominum in statu naturae et in statu civili existentium. Quod ad statum naturae attinet, in quo unus- quisque propria sua ratione regitur, non est dubium, quin una- quaeque applicatio legis naturalis tum generalis tum particularis sit verum dictamen rationis, et proinde lex naturalis; haec cum actiones respicit, lex moralis nominatur. Sub respectu morali statum hunc Hobbesius sic describit: ,ante Pacta et Leges con- ditas, nulla neque Justitia, neque Injustitia, neque Boni, neque Mali publici natura erat inter Homines magis quam inter Besti- as". 3) Proinde id tantum quaeritur, sitne post pacta inita et leges conditas, i. e. in civitate constituta, uniuscuiusque cons- cientia lex moralis et naturalis an non? Ex dictis patet, in civitate costituta personam omnium civium, iuxta Hobbesium, a summa potestate geri, et voluntatem imperantis esse voluntatem omnium civium. Cives enim sunt actionum imperantis auctores et proinde omnium legum civilium auctores habentur. * Necessario igitur dictamen rectae rationis oritur: in applicatione ad singula facta vitae quotidianae oboediendum esse, quod Hobbesius exprimit verbis: ,lex naturalis omnes leges civiles jubet observari". *) Haec applicatio legum civilium ad singula facta vitae quotidianae conscientiam moralem formaliter constituit. Proinde conscientia moralis est dictamen rectae rationis, i. e. lex naturalis.
— PERSE v-
1) Dey. 6n 7, p. 38.
2) Lev. ib. p. 33.
*) De.Hom. c. 10; a. 5,.p. 62:
1). cf. Lev. c. 17. p. 85 ibid. c. 21. p. 108, De. Cive c. 5. a. 6. p. 37. 5) De Cive c 14 a. 10. p. 104. ]
33.
Sexta lex:
Religio est lex naturalis.
Nota. Hanc legem Hobbesii esse tantum conditionalem concludimus, i. e. fore ut existat donec, cognita materiali et formali religionis causa, a contraria lege naturali repellatur, seu, aliis verbis, donec eius necessitas et utilitas non negetur.
Omnes homines, ait Hobbesius, opinione tenentur esse "nvisibile aliquod vel invisibilia, a quo vel quibus, prout propitio sunt vel infesta, omnia Bona speranda, omnia Mala timenda sunt". ! Haec vero opinio hominum circa invisibilia agentia eis metum incutit in quo proprie, iuxta illum, stat religio: ,Metus Potentiarum invisibilium, sive fictae illae sint, sive a Hi-toriis ac- ceptae sint publice, Religio est,. ?) Religio ista (hobbesiana) tum naturalis tum positiva, causam ultimam habet in opinione et re- mote in raticne hominum in statu naturali, vel civili existentium, cuius dictamen — metuenda sunt agentia invisibilia —religio fit. Est ergo religio dictamen rectae rationis, i. e. lex naturalis, quam in statu absolutae libertatis unusquisque sibi eligit, constituta vero civitate, religionem status sequi tenetur. ?) At manifestum est ex dictis et hanc religionem finem habituram, cum homo ea quae timet causas religionis cognoverit. Haec causae ab Hobbesio ad 4 redu- cuntur: ,in his autem quatuor rebus, Metu Spiritum, Ignorantia cau- sarum secundarum, Cultu eorum quae tinient, et sumptione for- tuitorum pro prognosticis, consistit religionis semen naturale". . *) Proinde concludendum est, etsi omnis religio sit dictamen rectae rationis, i. e.lex naturalis, tamen ipsam religionem, in quantum est lex naturalis, non esse nisi legem naturalem condicionalem.
Septima lex naturalis generalis est:
Securitatem rebelionis ope quaerere est lex naturalis
Oinnes leges generales supra enumeratae, ita subordinantur legi primae naturali, quae ,vitae inembrorumque conservationem, quantuni fieri potest diuturnam" 9) spectat, sicut minus universale ad magis universale; proinde et ipsarum valor et obligatio aeque
1) De Hom. c. 12. a. 5, p. 70.
2) Lev. c. 6, p. 28., App. ad Lev. c. 83. P. 361. 3) cf. Lev. c. 26, p. 137. s
4) Lev. c. 12, p. 57.
5) De Cive c. 2. a. 1. p. 9— 10,
24.
longe manebunt. Insuper, istas leges observare, prima lege natu- rali in qualibuscunque circumstantiis violata, esset conira rectam rationem, i. e. esset contra legem naturalem. Propterea quaeren- dum est in datis circumstantiis civis vitaé periculosis rectum ordinem restituere, quod est dictamen rectae rationis, conforme cum prima lege naturali fundamentali. Sed ut ordo perturbatus restituatur, necesse est causam perturbationis removere, quae nihil aliud est nisi praesens regimen civitatis. Proinde, perturbato recto ordine, securitatis habendae gratia, agere contra ipsum acluale regimen, dictamen est rectae rationis, i. e. lex naturalis. Quod si securitas obtineri nequeat absque rebellione, haec facienda est, dummodo adsit spes finem obtinendi. Ut autem spes probata dici possit, iuxta Hobbesium, quatuor requiruntur ,numerus, instrumenta, mutua tiducia, et Duces*. 7) Si istae conditiones adsint, facta seditione, ,si civitas venerit in potestatem hostium (in hoc casu in potestatem rebelium), ita ut resisli eis non pos- sit, intelligitur is qui prius summam habebat potestatem, eam iam ammisisse", ?) et cives amplius non legibus potestatis prae- leritae, sed praesentis obligari. ?)
Ex his patet, Hobbesium rebellionem in civitate non solummodo admittere, sed eam quodammodo necessariam esse ex principiis eius philosophiae necessario sequi, immo eain legem naturalem devenire si sit necessaria pro securitate vitae et mem- brorum integritate conservanda.
—FEASGIRRn-
1) De Cive c. 12. a. 11. p. 88. 2) Ibid, C. 7. a. 18. p. 59. 3) cf. Lev. c. 26. p. 130.
35.
Caput IL. Lex dívina.
Status quaestionis. A Hobbesio, sicut supra demonstratum est, lex naturalis cum lege divina identificatur. Cur tamen istae leges ab ipso identificentur, quaenam sit ratio sufficiens huius identificationis, in hoc capite considerabimus. Haec vero quaestio clarius ex consideratione auctoris legis divinae patebit.
Proinde quaerimus:
Divisio: 1. Quid sit Deus iuxta Hobbesium?
2. Quid sit lex divina? 3. Cur lex divina sit lex naturalis?
1l. Quid si Deus iuxta Hobbesium?
Certum est, iuxta Hobbesium, Deum esse. De existentia Dei Hobbes non dubitat, immo ,lumine naturali sciri posse.. Deum esse*, ?) affirmat. Quae hoc modo explicat: ,Dico igitur etsi ab aliquibus Deum esse lumine rationis sciri possit, tamen homines in voluplatibus, vel divitiis, vel honoribus, perquirendis continuo occupatos, item homines qui recte ratiocinari non solent, vel non valent, vel non curant, denique insipientes, in quo numero Alhei sunt, scire id non posse*. ?) Etiam ,inter Attributa, quae Deo debita esse lumine naturali intelligimus, primum est Exis- tentia, id est ut confiteamur Deum esse", ?) propterea et ,agni-
. Unici, Aeterni, Iniiniti, Omnipotentis Dei ab investiga- tione causarum, Virtutum operationumque corporum naturalium, quam a cura futuri temporis, facilius derivari potuit", 4) qui unicum .. Naturae suae Nomen habet EST". 5) Haec est pars positiva quaestionis, nempe affirmalio realis exislentiae Dei. Sed supra explicatum est, ab Hobbesio nominalismum profiteri. Prop- terea quaerendum est, quid apud Hobbesium vox ,Deus*, cuius lex aeterna identificatar cum lege naturali proprie significet. Haec quaestio non parvam difíficultalem praebet, neque eius solutio ab aliquo auctore inibi cognito hucusque data est, — quia Hobbesius Deum modo untm, aeternum, omnipotentem, 9) mundi causam, ? immutabilem ac simplicissiinum, 9) esse dicit, modo nullum esse movens incorporeum, ?) animam humanam habere partes, 9) verbum ,substantia incorporea esse absurdum, immo vocem
1) De Cive c. 2, a. 21, p. 15. ibid. c. 15. a. 14, p. 116 — 117; De Hom. c. 14, a. 1, p. 77; App. ad Le. c. 1, p. 328.
?) De Cive c. 14, a. 19, adnotatio.
3) Lev. c. 31, p. 170; De Cive c. 15, a. 14, p. 117,
5) Lev. c. 12, p. 55. 5) Lev. c..3l, p. 170, 9) cf. Lev. c. 12, p. 55:
?) cf. De Cive c. 15, a. 14, p. 117; 5) cf. App. ad Lev. C, 1, p. 329. 3) cf. Phys. c. 26, a. 7, p. 2183. 1?) cf. Phil. pr. c. 7, a. 9, p. 32,
36.
insignificantem, !) spiritusque esse corpora tenuissima atfirmat. ?) At Deuu esse spiritum Hobbesius non negat, tamen spiritum corpus esse docet. ?) En eius doctrina: ,quod ad Deorum mate- riam sive substantiam attinet, cogitare aliam vix potuere quam qualem putaverunt esse substantiam Animae humanae. Animae autem humanae substantiam talem esse arbitrati sunt, qualis est hominis, vel aliorum corporum, in Somno vel Speculo apparen- - tium species; quam nihil esse aliud praeter Phantasma nescientes, substantiam realem esse crediderunt, sed ienuem, et propterea eam Spiritum vocabant. Sunt enim Spiritus Corpora tenuis- sima*. 4^) Et ulterius: ,Spiritus enim loco et figura, id est Ter- minis et magnitudine sua aliqua determinatur; et proinde Corpus est, utcunque tenue et invisibile". 5) ,De Spiritibus autem judi- cabam ex aere qui Spiritus est, et vento quem tactu sentiebam, et propterea Spiritum existimavi corpus quidem sed tenue esse, et Spiritus alios aliis esse posse teniores, puriores, et alios ab aliis differre posse etiam virtute, non minus quam liquores". 9) Quae et sequenti loco confirmantur: Spiritns sive ventus quidam praeternaluralis". ") Objicientibus vero Christum corporeitatem spiritus non docuisse, respondit: ,Respondeo, primo ubi Christus dicit Spiritum non habere carnem et ossa, elsi Spiritus esse affir- met, illos tamen Corporeos esse non negat. Item übi S. Paulus dicit de Eleclis, quod resurgent Corpora Spiritualia, naturam Spiriluum agnoscit, sed Corpoream. Aer enim aliaeque res mul- tae etsi non sint neque caro neque ossa, neque res ulla crassa oculis discernenda, corpora tamen sunt." ?) Immo ipse sibi obiec- tionem proponit. , Verum si Spiritus immaterialis nullus sit, quae- slio alia orietur, cur neque Servator noster neque Apostoli cjus id docuerunt verbis manifestis ne dubitari amplius posset?
1) cf, Lev. c. 4, p. 19; App. ad Lev. c. 3, p. 361, et p. 329.
?) cf. Lev. c. 12, p. 56, ib. c. 34, p. 186; ib. c. 45, p. 306.
3) cf. Lev. c. 8, p. 42; ib. c. 34, p. 186; ib. c. 4, p. 19; ib. c. 12, p. 56. ibid. c. 29, p. 155; ib. c, 34, p. 183; ib c. 45, p. 306 et 30 5; Ib c. 46. p. 320; App. ad Lev. c. 1, p. 329; ib. c. 3, p. 361.
4) Lev. c. 12, p. 56; ib. c. 34, p, 186; ib. c. 45, p. 306.
5) Lev. c. 12, p. 56; ib. c. 8, p. 42. Ipse etiam spiritum et alio sensu sumit, nempe pro cumulo actionum: cf. Lev. c. 8, p. 40
8) App. ad. Lev. c. 1. p. 344.
7) Lev. c. 29, p. 155.
8) Lev. c. 45, p. 306.
37.
Respondeo, quaestiones hujusmodi Christiano nomine indignas esse, nec ad salutem necessarias". 7) Ex metu phantasmatum, ait ,nata est opiuio de Substantiis Incorporeis, id est nullam haben- tibus magnitudinem, et quod Deus ipse optimus maximus mag- nitudinem non haberet, quanquam neque Substantia Incorporea, nepue Substantia Immaterialis in Scriptura Sacra inveniatur". ?) Estne ergo Deus corporeus? Utique. Hoc Hobbesius aperte docet: ,llli.. qui meditatione propria in cognitionem venerunt unius Infi- niti Omnipotentis et Aeterni Dei, maluerunt illum supra intellec- tuin nostrum Incomprehensibilem esse confiteri, quam Naturam ejus per Spiritum Incorporeum, praeler Scripturae authoritatem, delinire et deinde confiteri Definitionem illam non esse intelligi- bilem. Sed Deum esse Spiritum Incorporeum dixerunt fortasse non Dogmatice, ut Naturam Divinam per ea verba comprehen- derent, sed ex intentione pia Deum Attributo aliquo honorandi, quod corporum visibilium crassitudinem omnem a Deo remove- rent. 3) Etiam in appendice ad Leviatan, cum sententia Tertu- liani consentiens, ait: ,Quicquid corpus non est, non est Ens*, et Omnis Substantia est Corpus sui generis", vel ,Omnes simus et movemur in Deo. Sunt verba Apostoli. Quantitatem autem habemus omnes. An quantum inesse potest in non Quanto? Mag- nus est Deus, sed magnitudinem intelligere sine corpore impossi- bile est". *) Ex hoc manifeste apparet, Deum, iuxta Hobbesium, esse corpus, etsi tenue et invisibile, at corpus reale. Nihilominus Hobbesius affirmat, hunc ,Deum" materialem ,ab aeterno" fuisse et ,in aeternum" futurum esse. 5) ,Deus qui neque ab alio, neque a se factus est, non potest mutari neque Metamorphosem pati, neque a se neque ab alio sed est Immutabilis et, sine mixtione illa Aristotelica, simplicissimus". 9)
Si ad hucusque dicta sequentia Hobbesii verba addamus, neque an honorifice de Deo sentiendum sit, an sit amandus, liinendus, colendus, dubitari potest*, ?) et attributa Dei, de qui- bus mox dicetur, difficultas fere indissolubilis videtur. Eu iuxta Hobbes divina attributa. ,Inter Attributa, quae Deo debita esse lumine naturali intelligimus, primum est Existentia, id est ut con-
1) Lev. c. 45, p. 308.
2) Lev. c. 46, p. 320.
Sy Lev:..c. 12, p. 58.
5) App. ad Lev. c. 3, pp. 360, 361; Lev. c. 46, p. 316. 5) App. ad Lev. c. 1, p. 329.
$) App. ad Lev. ib. 1. c.
?) De Hom. c. 14, a. 4, p. 78.
38.
X Ó— p ÁÁ——
fiteamur Deum esse". !) ,Secundum est Omnipotentia, et quod omnium rerum Conditor est et Rector." ?) ,Tertium, Deum non honorant quantum possunt, qui finitum esse dicunt. Quartum contra Dei honorem est dicere plures esse Deos. Plura enim Infinita esse non possunt". ?) ,Quintum, contra Dei honorem est. Deo attribuere passiones, quae subindicant Dolorem, ut Poeniten- tiam, Iram, Misericordiam; vel quae significant Iudigentiam; ut appetitum, Spem, Cupidinem... Itaque quando Deo attribuimus Voluntatem, non debemus per Voluntatem Appetitum Rationalenm intelligere qualis in homine est, sed Divinam Potentiam qua omnia quae fiunt efficit". ^ ,Similiter qui Deum videre, sentire, scire, intelligere dicunt. nisi per ea verba intelligant Divinam et Inconprehensibilem Potentiam, Deum non honorant". 5) Deus est omniscius. 9) At quibus nominibus, iuxta Hobbesium, Deus est honorandus? ,lllum, ait, qui nollit attribuere Deo alia nomina, quam iubet ratio, oportet uti nominibus, quae vel negativa sunt, ut infinitus, aeternus, incomprehensibilis vel superlativis, ut opti- mus, maximus, fortissimus, eic., vel indefinita, ut bonus, justis, fortis, crealor, rex, et similia; eo sensu, ut non velimus quid sit dicere, quod esset cum limitibus nostrae phaniasiae circum scri- bere, sed propriam admirationem, et obedientiam confiteri, quod humilitas est, et proprium animi honorantis, quantum potest. Unicum eniin ratio dictat naturae significativum Dei nomen, ex- istens, sive simpliciter, quod est, unumque relationis ad nos, nempe Deus, quo continetur et Rex, et Dominus, et Pater, ") cuius ,Unicum.. Naturae suae Nomen habet EST.* 5) Si ad haec alia effata Deum respicientia adjicias, Deum esse conditorem naturae, ?) mundum non ex materia praeexistente sed ex nihilo factum esse, !) ,per nomen illud Deus^ intelligi mundi cau- sam 1?),.- haec Deo materiali convenire non posse patet, prae-
1) Lev. c. 3:, p.170; De Cive c. 2, a. 21, p. 15; ib. c, 15, a. 14, p. 116: De Hom. c. 14, a. 4, p. 78; App. ad Lev. c. 1. p. 328.
2) Lev. c. 31, p. 170; De Cive c. 15, a. 14; ib. c. 2, a. 23; De Hom. c. 14, a. 4, p. 78; Probl. phys. Epist. dedic. ad Regem.
3) Lev. c. 31. p. 170; De Cive c. 13, a. 14, p. 116.
4) Lev. c. 31, p. 170; De Cive 1. c., De Hom. c. 15, a. 3, p. 85. Lev. c. 36, p. 197-8.
5) Lev. c. 3l, p. 170; De Cive c. 15, a. 14, p. 116.
8) cf. De Cive c. 2, a. 23, p. 16.
7) De Cive c. 15, a. 14, p. 118; Lev. c. 31, p, 170, Ibid. c. 34. p. 184.
8) Lev. c. 31, p. 170.
9) cf. Lev. c. 11, p. 54; Probl. phys. Ad Regem.
10) cf. App. ad Lev. c. 1, p. 329; De Cive C. 15, a. 14.
1?) De Cive c. 15, a. Í4 p. 117. 39.
sertim si voces ,immutabilis^, ,simplex* prout a nobis christia- nis concipiuntur, intelligantur. Quid revera ista verba seu attri- buta divinae naturae sicut ,immutabilis^ et similia apud Hobbe- sium significant? Non obstante sententia: ,de Natura. Divina disputare, honori Deo debito contrarium*^ esse, !) confiteri debe- mus, ista verba ,immutabilis^, ,simplicissimus* et similia esse vocabula honoris causa excogitata non ad rem, prout est in se- ipsa, sed ad intentionem honorantis significandam, prout ipse auctor docet: ,In Attributis.. Divinis respiciendum non est ad De- finitiones vocabulorum, sed ad quam significant honoris Intentio- nem", ?) ait Hobbesius. ,Nec mirum, cum Natura Dei incompre- hensibilis sit, et Nomina ei attribuenda sunt, non tamen ad Na- turam ejus, quam ad honorem quem illi exibere debemus con- gruentia*^. ?) Et ulterius: ,quamquam vox haec infinitum sig- nificet conceptum animi, non tamen sequitur conceptum nobis aliquem esse rei infinitae; quando enim dicimus aliquid esse infi- nitum, non aliquid in re significamus, sed impotentiam in animo nostro; tanquam si diceremus nescire nos, an et ubi terminetur". 4) Ex quibus dialectice sequitur: , Quoniam.. Nominum et Appellatio- num ust ex constituto oritur, etiam ex constituto poterit mu- tari*. ) ,Nomina ergo quae ex constituto hominum obtinuérunt Deo attribui, eorundem constituto cessare possunt... Jure ergo civitas.. quae nomina sive appellationes Deo honorificae sint, judicabit^. 9 Hanc Hobbesii sententiam esse ipsius nominalismi sequelam, patet. Haec nomina hasque appellationes quae ut sig- na honoris Deo attribuuntur, dummodo aliquid in civitate vale- ant, conservari oportere, ait Hobbesius, licet ipse de Deo aliter sentiat. Quid ergo? Probatum quidem est, Deum, iuxta Hobbe- sium, corpus esse. Sed quale corpus? Tenue, quod nullo sensu percipi potest quodque aéri simillimum est, quia Deus est spiritus et aér est spiritus. " Ad hoc possumus addere et locum quo ip- se docet quae ,theorermata" demonstrabilia sint et quaenam non sint. 1) Lev. c. 31, p. 171; cf. et hoc ,In his autem disputationibus dum scientiam quaerimus earum rerum quae sub scientia non cadunt, Fidem in Deum, quantum in nobis est, destruimus. Posita enim scientia tollitur Fides.. * De Hom. c. 14, a. 4, p. 78. 3) Lev. c. 81. p, 171; ib. c, 3, pp. 12—13. 3) Lev. c. 34, p. 184. 4) Lev. c. 3, p. 12; De Cive c, 15, a. 14, p. 117. 5) De Cive c. 15. a. 16, p. 119.
8) De Cive ib. p. 120. 7) cf. App. ad Lev. c. 1. p. 344.
40.
,Demonstrabilia. sunt Theoremata plurima circa quantitatem.. ob hanc rem quod figuras nos ipsi creamus, contingit Geomet- riam haberi et esse demonstrabilem. Contra, quia Rerum natura- lium causae in nostra potestate non sunt, sed voluntate divina, et quia earum maxima pars, nempe aether, est invisibilis, proprie- tates earum a causis deduceie, nos qui eas non videmus, non possumus". !) Itaque causa rerum naluralium est ex una parte ,corporalis Deus*, ex allera vero invisibilis aether. An Hobbesii Deus" ab aethere realiter differat et in quonam gradu, parum refert; satis est nobis scire, Deum habere quantitatem extensam, quae cum ipsius materia prima congruit. Sed non ex omni parte. Materia enim prima, iuxta Hobbesium, est merum nomen, et sig- nificat corpus absque ulla forma, praedituin extensione et aptum ad formam et accidentia recipienda, ?) Deus vero, iuxta eundem philosophtim, est magnus extensus est corpus, sed est simul et causa mundi ?) et conditor naturae dicitur; proinde materia iam in sua ,divina* i. e. facta forma. Quid vero actuat materiae pri- mae formam? luxta Hobbesium respondi debet: motus aeternus. Haec duo principia substantialis essentiae universi: materia prima et motus aelernus, motu secundo actuat sive creat universum. Sed Deus, iuxta Hobbesium, etiam est materialis, praeditus mag- nitudine et simul conditor et causa mundi, i. e. corporalis, quia Hobbesius nullum movens incorporeum admittit. Quid ergo est Deus? Deus iuxta Hobbesium, nihil aliud est nisi ipsa substanti- alis essentia universi, seu aliis verbis, natura universi. Haec est necessaria sequela ipsius ,Dei materialis".
2. Quid sit lex divina?
Status quaestionis. Soluta quaestione quid verbum Deus apud Hobbesium proprie significet, demonstrato scilicet ipsius Deum materialem esse et proprie naturam universi significare — etsi in aliquibus locis Deus in sensu christiano sumptus videatur- haec nobis ad legis divinae naturam determinandam maximi momenti erunt. Quid proprie apud Hobbesium significat lex divina? Nihil aliud nisi ipsam legem naturalem universalem.
3) De Hom. c. 10, a. 5, p. 61. ?) cf. Philos. pr. c. 8, a. 24, p. 63. 3) De Cive c. 15. a. 14, p. 117.
41.
Deum enim et naturam universi, sicut supra demonstratum est, elsi non expressis verbis, tamen identificat. Propterea et lex natu- ralis et lex divina idem sunt, quia ambae ab eodem ionte proce- dunt, nempe a recta ratione humana: leges ,naturales enim omnes Divinae sunt", !) quia ambae sunt dictamina eiusdem rationis, et in civitate fiunt leges civiles et morales. Haec est ratio cur om- nes hae leges apud Hobbesium identificentur.
Leges vero divinas Hobbesius distinguit in a. leges divinas naturales, quae sunt universales, et b. in leges divinas positivas. ?)) De legibus divinis, ut sunt leges naturales, hic statim agemus, de legibus vero positivis, i. e. a Deo populo electo da- tis, in capite quarto ubi sermo erit de religione, dicetur. Ex his iam patet legem divinam esse legem naturalem universalem, legem vero moralem esse legem naturalem particularem. De quo fusius —
3. Cur lex divina sit lex naturalis?
Sicut adnotavimus, Hobbesius distinguit leges divinas in a. ,quae ad officia hominum spectant mutua; et b .. quae spec- tant ad cultum Dei naturalem". ?) Leges autem, quae mutua oificia hominum spectant, aliae sunt generales, puae respiciunt hominem in diverso statu sociali eique finem huius status indi- cant, quorum maxima est: ,Bonorum autem primum est sua cui- que conservatio^, ^ et in leges particulares seu speciales, quae media debita ad finem respiciunt. Nulla quaestio est leges generales naturales, de quibus supra tractavimus, sintne leges divinae an non, et vice versa leges divinae quae respiciunt mutua hominum oftfi- cia, quatenus sunt generales, sintne et naturales, in hoc enim sensu Hobbesius ait, leges ,naturales enim omnes Divinae sunt, , 5) et istae leges, etsi legum civilium fiunt pars* 9) ac indispensa- biles: ,Leges Divinae et Leges Naturae sunt indispensabiles". ") Etiam et leges divinae, quae ad cultum Dei naturalem spectant manifeste, dum ratio formalis ipsius cultus, scilicet metus poten- tiarum invisibilium adsit, sunt dictamina rationis humanae, proinde et leges naturales seu divinae. Solummodo quaeri potest, utrum leges civiles particulares fiant leges civiles, an inter eas aliquid
1) Lev. c. 26, p. 136.
2) cf, De Cive c. 14, a. 4, p. 101. Lev. c. 26. 135.
3) Lev. c. 31. p. 168.
5) De Hom. c. 11, a. 6, p. 64.
5) Lev. c. 26, p. 136
8) De Hom. c. 13. a. 9, p. 76. De Civec. 14, a. 2. p. 100. ?) Lev. c. 28, p. 148.
42.
intersit. Easdem Hobbesius distinguit: ,Cives habenti Potestatem Summam simplicem debere Obedientiam, praeterquam in iis rebus, quae pugnant cum legibus divinis^ 7) nempe cum legibus natu- ralibus generalibus. Ex hoc possumus inferre, non omnem legem civilem esse legem divinam, nec omnem legem divinam esse legem civilem, etsi ,Leges Naturae et Leges Civiles in eadem civitate se mutuo continent", ?) quia, ut lex divina fiat lex civi- lis, requiritur acceptio et promulgatio ab eo qui summam habet potestatem in civitate. ,In rebus omnibus legi Morali, id est Legi Naturae non contrariis, cives omnes obligari ut pro Lege Divina habeant, quicquam a Lege Civili pro Lege Divina declaratur". ?)
His consideratis, concludere possumus leges divinas esse leges civiles, at non omnes, sed solum eas quae ut leges civiles a summa potestate civili acceptantur et promulgantur, omnes tamen leges divinas esse leges naturales. Et cum ex altera parte leges divinae seu naturales sint fundamentum omnis legis civilis, si istae leges divinae seu naturales a lege civili violantur, oboe- dientiam summae potestati praestare cives amplius non obligan- tur. De hoc autem fusius ubi de libertate civium agitur, tractabimus.
—HPÉRRESS S
J) Lev. c. 831, p. 166. 2) Lev. c. 26, p.' 130. 5) Ley. c. 26, p. 1837.
48.
PARS SECUNDA. Religio et libertas apud Th. Hobbesiurt.
Status quaestionis.
Interna ratione identitatis legis divinae cum naturali ex- planata, indicato processu quo naiura universalis per aeternum .Hieri^ ad naturam particularem humanam, in qua fit ralio et intellectus et voluntas, perveniat, adhuc nobis considerandum est, quomodo iuxta Hobbesium natura particularis humana perficia- tur, manifestetur in statu naturali, sociali, civili et quomodo ad statum perfectae libertatis perveniat. Natura particularis humana, quae iuxta Hobbesium per rationem maxime manifestatur, duplici via ad perfectionem accedit. Et quo magis ratio humana perfecta est eo magis et religio et libertas humana perficiuntur, et versa vice. Omnes igitur illos status sub duplici respectu considerare convenit.
Divisio: Caput III. Religio et libertas in statu naturali. » » IV. »» »»n » n»n n» » »» sociali. » » VE »» »» » n»n n»n» » »» civili. » » VI. »»n n» » n»n» »» » »» perfectae
libertatis, sive via ad liberalismum demo- craticum absolutum. In hac quaestione usus sum his operibus Th. Hobbesii: 1. Phys. cc. 25, 26. 2. De Hom. cc. 10, 11, 12, 14. 3: De: Cive 6c... 1, 2; 3; 6, 9; 10, 13; 14, 15; 16, 17, 18. 4. Leviathan cc. 1; 2, 5,6; 7; 12; 13, 14, 15; 16,18, 20,21, 99; 947.27. 31, 32; (83,734,136, 37;.38,. 39; 40, 41, 42, 43, 44, 46, 47. 5. App. ad Lev. c. 3.
Caput II. Religio et libertas in statu
naturali.
Praenotamen. Hanc quaestionem sequenti ordine tracta- bimus: a. de religione in statu naturali, b. de libertate in statu naturali. Utraque pars terna puncta habebit: 1. Religio naturalis, 2. Cultus religionis naturalis, 3. Libertas individualis illimitata.
44.
1. Religio naturalis.
Religio, iuxta Hobbesitum, nihil aliud est nisi ,Metus potentiarum invisibilium, sive Fictae illae sint, sive ab Historiis accepíae sint publice*. 7) Hoc modo ab eo origo religionis natu- ralis explicatur: ,Naturae humanae proprium est, Causas investi- gare eventuum quos vident, alii magis, alii minus, sed omnes quatenus possunt causas investigant propriae fortunae sive bonae sive malae.. Homo autem, quae causa, quein effectum producit animadvertit, et qiiae res antecessil, et quae consecuta est, me- moria tenet; etiam quando causarum verarum inscius est, catusas supponit, quas ipse imaginatur vel suggeruni alii, quos seipso Sapientiores esse arbitratur. Ab his Naturae Humanae proprietati- bus nascitur Anxietas. Rerum enim omnium quae hactenus con- tigerunt, aut postea contingent, causas esse homines certo sciunt, conantibusque mala quae metuunt arcere, et bona quae cupiunt procurare, temporis futuri sollicitidinem perpetuam evitare impos- sibile est. . Metus hic perpetuus, qui genus huimanum in causa- rum ignoranlia, quasi in tenebris comitatur, Objectum habet necessario aliquod. Quia ergo fortunarum suarum causam illam homines uon vident, nihil est quod accusare possunt, praeter Potentiam. aliquam, et Agentem invisibilem. ?) Ex hoc metu potentiarum invisibilium nascitur cultus. ,Cultus qui Potentiis invisibilibus, dictante sola Natura, exiberi potest, alius non est quam quo homines superiores suos colere consueverunt; nempe signa Honoris et Reverentiae* . . 3) In his autem quatuor rebus, Metu Spirituum, Ignorantia Causarum secundarum, Cultu eorum quae timent, et sumptione forluitorum pro prognosticis, consistit Religionis semen naturale, quod per hominum Phantasias, Iudicia, Passiones et Consilia diversa, adeo diversas produxit ceremonias, ut quae Lege in una Civitate coinprobantur, in alia derideantur". ^4) Fundamentum vero omnium religionum est effeclus pietatis na- turalis, qui consistit in admiratione illius potentiae invisibilis a qua res admirabiles quae in mundo videmus, conditae sunt: omues homines opinione tenentur esse invisibile aliquod vel
3) Lev. c. 6, p. 28., cf. App. ad Lev. c. 3, p. 361. 2) Lev. c. 12, pp. 54, 55.
9) Lev IL. €. p. 57.
4) Ibid. 1. c,
45.
invisibilia, a quo vel quibus, prout propitia sunt vel infesta, omnia Bona speranda, omnia Mala timenda sunt". !) Religio proinde naturalis ultimam causam habet in recta ratione humana quae est verbum Dei* et quae est omnibus hominibus communis, proplerea et religio naturalis regnum Dei naturale et universale esse dicitur. ?) ,Naturalis quatenus illos regit, qui Providentiam ejus agnos- cunt, Dictamen Rectae Rationis", ?) etsi ,velint nolint homines, Deus est Rex universae terrae; neque si sint qui Existentiam per ejus, vel. Providentiam negaverin!, ideo solio suo exculitur*. ) Quod vero subditos in regno Dei naturali attinet, hi ,non sunt res inanimatae, neque creaturae irrationales; quia Praecepta Di- vina nulla intelligunt; neque Athei, aut qui actionum humanarum curam Deo esse non existimant; propterea quod nullum agnos- cant Praeceptum Divinum. Qui ergo credunt Deum esse, et ge- neris humani curam gerere, et Praecepta Divina agnoscunt, in Regno Dei soli cives sunt; reliqui pro hostibus censeri solent". 5) Sed quomodo homines possunt scire, quaenam praecepta Dei sint, cum ad hoc ,ut quis Verbis regatur, requiratur ut verba intelligant; quia illi, nisi hoe fit, Leges non sunt,. 9) M. e. ope promulgationis: ,cum ad essentiam Legis pertineat perspicua Pro- mulgatio, qualis Ignorartiae excusationem peccantibus tollere suificiat. Promulgantur autem Leges Divinae tribus modis, nempe per dictamen Rationis Naturalis; per Revelationem; vel per vocem alicuius hominis cui, fidem apud caeteros fecit Deus, per operationem Miraculorum". ") Et propterea ,triplex .. dici potest esse Verbum Dei; Nimirum Rationale, Sensibile, et Propheticum, cui respondet triplex genus audiendi Deum, nempe Recta Ratio, Sensus Supernaturalis, et Fides. Sensus autem supernaturalis, cum sit nihil aliud quam Revelatio homini singulari facta, illum solum obligat, cui facta est*. 9) Propter alia duo Dei verba, nempe rectam rationem et prophetiam, ;,attribui Deo potest Regnum duplex, Naturale et Propheticum. Naturale, qantenus
1) De Hom. c. 12, a. 5, p. 70.
3) cf. De Cive c. 15, a. 4, p. 112.
3) Lev. c. 31, p. 167.
4) De Cive c. 15, a. 2, p, 111.
5y Lev. c. 31, p. 167.
S bey: o.c.
7).Lev. L,c. De Clve c. 15, a. 3, p. 112. B) Lev. 1-6: p. 167.
46.
illos regit, qui Providentiam ejus agnoscunt. per dictamen Rectae Rationis. Propheticum, quatenus populum suum Electum, nempe primo Israelitas, et deinde Christianos, quos non solum per dic- tamina rationis Naturalis regit, sed etiam per Leges Positivas, illis datas per Prophetas suos". ?) ,Quod si jus Regnandi habeat Deus ab omnipotentia sua, manifestum est, obligationem ad prae- standam ipsi obedientiam, incumbere hominibus propter imbe- cillitatem*. ?) Et quia Deus est omnipotens, ipsi oboediendum est. Sed obligationis naturalis duae species dantur: ,una ubi liber- tas impedimentis corporeis tollitur; iuxta quam coelum et terram et creaturas omnes communibus suae creationis legibus obedire dicimus. Altera ubi tollitur spe et metu; iuxta quam, infirmior potentiori vi resistere se posse desperat, non potest non obedire. A secundo hoc obligationis genere nascitur, hoc est, a metu, sive imbecillitatis propriae, respectu divinae potenliae, conscientia quod in Regno Dei naturali, ad obediendum Deo obligemui; dictante scilicet ratione, omnibus Dei potentiam et providentiam agnoscentibus non esse calcitrandum contra stimulum". ?) ,Quo- niam Verbum Dei per naturam solam regnantis aliud non suppo- nitur praeter rectam rationem, leges autem Regum ab eorum Verbo solo agnosci possunt, manifestum est, leges Dei per solam naturam regnanlis, solas esse leges naturales". ^ Ex his satis nobis patet, rationem naturalem religionis naturalis fontem — esse. Videamus nuuc qualis cultus naturalis, dictante recta ratione na- turali, iuxta Hobbesium, exibendus sit Deo.
2. Cultus naturalis.
Eadem recta ratio naturalis, quae est ,verbum Dei*^ et egum naturalium fons, debet etiam indicare quae sint observan- da in cultu Dei naturali, seu quinam sit ,actus externus Honoris interni signtin", 9) i. e. restat considerandum, ,quae sint Natu- ralis Rationis dictamina circa Majestatis Divinae Honorem et Cul- tum", 9) quam quaestionem breviter per capita commemoremus.
1) Lev. c. 31, p. 167.
2) De Cive c. 15, a. 7, p. 1i4.
3) De Give 17 c p- 114.
1) De Cive ibid. p. 114.
5) De Cive 1. c. p. 115.
8) Lev. c. 31, p. 168,, De Cive c. 15, a. 8 p. 114.
4T.
Honor proprie loquendo, nihil aliud est quam opinio alienae potentiae conjunctae cum bonitate.. Et honorare aliquem, idem est quod magni aesüimare... Et sic Honor non in Hono- rato sed in Honorante est*. !) ,Honorantis ergo Deum, est de Potentia et Bonitate Divina, quantum possibile est magnifi- ceutissime sentire*. ?) Sed quia religionis naturalis ,duae sunt partes, quarum altera est Fides, sive credere Deum esse, et omnia gubernare, altera est Cultus*, ?) quae tamen referuntur ad eun- dem honorem Deo debitum, videndum est primo, quid de fide, i. e. de honore interno, et secundo quidque de manifestalione huius honoris interni signis externis, seu de cultu ratio naturalis dictet.
Fides. ,Prior autem pars illa de Fide in Deum vocari solet Pietas erga Deum. Nam qui id credit non potest non co- nari in rebus omnibus illi obedire, neque illi in prosperis gratias non agere, neque in adversis non supplicare; quae sunt propri- issiima opera Pietatis; in his enim continentur Amor et Metus quibus jubemur Amare et Timere Deum". ^ Ipsamet pietas erga Deum ,constat Fide, Justitia et Charitate"^ et proinde sicut ,opera Justa sine Fide, ita etiam sacrificium, et Cultus omnis sine Justi- lia et Charitate (Deo) abominabilis est". 5)
Cultus. Hic honor internus cum sit per signa vel actio- nes indicatus, vocatur cultus. At quinam est finis cultus divini?
Finem propter quem coli se velit Deus Omnipotens, nullum video, praeterquam ut beneficiat nobis; Cullusque noster debitus est; et illi iuxta honorandi regulas, quas Ratio Naturalis dictat Potentioribus a minus Potentibus observandas esse, boni adipiscendi vel damni vitandi causa exibendus*. 9) Hanc ob cau- sam, quia ,honor internus in se includit tres affectus: Amorem, Spem et Metum*", tres partes cultus externi nascuntur: ,Laus, Magnificatio, et Benedictio sive ut loquuntur Graeci makarismos; quarum una Bonitatem, altera Potentiam, tertia felicitatem attri- buit*, ?)
1) De Cive c. 15, a. 8, p. 114.
2) Lev. c. 81, p. 168.
3) De Hom. c. 14. a. 1, p. 77.
3) De Hom. c. 14, a. 1, p. 77.
5) De Hom. c. 14, a. 7, pp. 79, 80.
8) Lev. c. 31. p. 170., cf. De Cive c. 15, a. 13, p. 116. 7) Lev. c. 81. p. 169., De Cive c. 155a. 10, p. 1185.
48.
,Signa honoris aliqua sunt, tum in Attributis, Bonus, Justus, Liberalis et similia; in actionibus, ut Preces, Gratiarum actio, et Obedientia. Alia signa honoris fiunt per Voluntatem vel Consue- tudinem hominum.. et dici possunt Cultus Arbitrarius*. ?) Quod autem attinet cultum arbitrarium, is potest esse 1l. imperatus, 2. voluntarius. Rursus alius est publicus, alius privatus. ?)) Adhuc, »Cultus partes sunt vel Rationales vel superstitiosae sive Phantas- ticae". *) Cultus superstitiosus propter diversitatem opinionum eo- rum hominum qui plures Deos esse credebant, nimirum qui gen- tem quandem Coelitum, quasi hominum aeriorum Civitatem esse putabant, majorem habet varietatem quam ut narrari possit". *) Hucusque vidimus quam artiticialiter religionem naturalem ab unico fonte suarum legum i. e. a recta ratione ducat, quae nihil aliud est nisi processus motus. Sed quia recta ratio unicuique est propria, proinde ab Hobbesio vocatur facultas computativa, i. e. quae procedit et terminatur in additione et subtractione nominum generalium: ,quae ad notationem sive significationem cogitatio- num nostrarum recipiuntur", ?) et quia ista ratio naturalis in uno- quoque est individuata, en ratio cur diversi conceptus libertatis et religionis sint. Opus est, puto hic repetere ea quae antea ab ipso de religione naturali dicta sunt et inspicere a quonam fonte procedant.
Hobbesius religionem omnem asserit esse metum potenti- arum invisibilium; ) metus vero est ,aversio cum opinione dam- ni secuturi^, ") aversio vero est conatus recedendi a re aliqua*, 9) conatus autem terminatur in motu, ?) et sic religio nihil aliud est nisi aliquis motus (negativus-aversio) in corpore nostro. Omnia procedunt a motu, omnia sunt motus et omnia terminantur in motu, nimirum tota ,vita est motus perpetuus, qui cum recta via progredi non potest convertitur in motum circularem*, 1?) eo ma- gis igitur vita religiosa. Revera fieri non potest, quin hic admirer
1) Lev. c. 31, p. 169.
2) Lev. c. 31, p. 169.
3) De Hom. c. 14, a. 10. p. 81. 5) De Hom. c. 14, a. 11, p. 82. 5) Lev. c. 5, p. 20.
8) Lev. c. 6, p. 28.
7) Lev. c. 6, p. 27.
8) Ibid p. 26.
*9y;ck. Lev. c. 6. p. 25.
1) De Hom. c. 11, a. 15, p. 68.
49.
Hobbesii subtilitatem in considerando strictum processum dialec- licum a principio posito, quamvis falso, et accomodationem ad temporis negotia et omnes circumstantias.
3. Libertas individualis illimitata.
Genesim libertatis iuxta Hobbesium hoc modo breviter indicare possumus. Motus parvus, intra humanum corpus situs, ortus ad imagine, vocatur conatus, ?) qui, quando versus cau- sam suam movetur appetitus vocatur et e contrario aver- sio. ?) Harum passionum aggregatum deliberatio vocatur, ?) actus vero ultimus in deliberatione — voluntas nominatur, ^) quae est actus non potentia volendi; absentia impedimentorum ad voluntatem implendam — libertas vocatur. )) Ex hoc recte infert Hobbesius: ,quando dicimus Liberum esse alicui Arbitrium hoc vel illud faciendi vel non faciendi, semper intelligendum est cum apposita condicione hac, si voluerit; nam ut quis libe- rum arbitrium habeat faciendi hoc vel illud utrum velit necne, absurde dicitur^, ") quia ,Libertas talis ut a necessitate libera sit neque hominum neque brutorum voluntati convenit", 9) et ulterius: ,quod si per libertatem intelligamus facultatem, non quidem volendi, sed quae volunt faciendi, ea certe libertas utrique concedi potest et cum adest, aeque utrique adest". ?) Hanc descriptionem libertatis quam intime connecti cum promul- gato principio ipsius: ,movens incorporeum nullum est". !?) Re- manet proinde pro libertate facultas faciendi id, quod deliberatio necessario determinavit et quidem libere eo sensu, quia nulla sunt impedimenta exteriora. Talis vero libertas, qua unusquisque gaudet ad naturae suae conservationem, ad suo arbitrio uten- dum, et per consequens, ad illa omnia quae illi facienda vide- buntur, ab Hobbesio ius naturale vocatur. à!) Proinde ubi absunt impedimenta exteriora, ibi, iuxta Hobbesium, libertas integra est.
1) Lev. c. 6. p. 25.
3); Eev. ib. 1, c.
3) Lev. c. 6, p. 30. Phys c. 25, 13, p. 202. De Hom. c. 11, a. 2, p. 68.
3) Lev. c. 6, p. 30.
5) Lev. Ll c.
8) Lev. c. 14, p. 66. Ibid. c. 21, p. 104. De Cive c. 9, a. 9, p, 66.
?) De Hom. c. 11, a.2, p, 63. cf. Lev. c. 21, p. 104, et Lev. c. 46, p. 321, 322.
8) Phys. c. 25, a. 13, p. 202. 3) Phys ib. p. 203.
30) Phys c. 26, a. 7, p. 213. 13) cf. Lev. c. 14, p. 66.
50.
In statu naturali quid ibi est. vera — ,absentia impedimentorum externorum" et homo quidquid vult facere potest, — libertas in- tegra est. ?) Immo in statu naturali omnes homines natura inter se aequales sunt. ? ,Tum Corporis, tum Animae facultatibus adeo aequales inter se produxit Natura homines, ut quamvis alii alis viribus aut ingenio praestent, si tamen omnia simul consi- derentur, differentia tanta non est, ut promittere sibi. commodi quicquam possit unus, quod alius sperare aeque non potest, etc. 8) Inaequalitatem quae nunc est, puta a divitiis, a potentia, a no- bilitate generis, profectam esse a lege civili". 5) In statu absolu- tae libertatis ,omnia esse omnium" patet, i. e. ,natura dedit unicuique jus in omnia*. ) ,Quoniam enim, quaecunque quis voluerit, ideo bona sibi videntur quia ea vult.. sequitur, omnia habere et facere in statu naturae omnibus licere. Et hoc est quod vulgo dicitur, Natura dedit omnia omnibus. Ex quo etiam intel- ligitur, in statu naturae Mensuram juris esse Utilitatem^. 2)
Sed ex hac aequalitate iuris naturalis ad omnia nascitur mutua se laedendi voluntas. ") ,Voluntas laedendi omnibus qui- dem inest in statu natirae, sed non ab eadem causa, neque aeque culpanda. Alius enim secundum aequalitatem naturalem permittit caeteris eadem omnia, quae sibi.. Alius superiorem se aliis existi- mans, omnia licere sibi soli vult, et prae caeteris honorem sibi arrogat.. Huic igitur voluntas laedendi est ab inani gloria et falsa virium aestimatione; illi ex necessitate res suas et libertatem contra hunc defendendi". 9) Proinde ,quoties.. duo idem cupiunt, quo frui ambo non possunt, alter alterius hostis sit, et ad finem Sibi propositum, quae est conservatio propria, alter alterum cona- tur subjugare et interficere*. ?)) Hanc ob causam exurgit bellum omnium contra omnes: ,negari non potest, quin status hominum naturalis antequam in societatem coiretur. Bellum fuerit; neque hoc simpliciter, sed bellum omnium in omnes". !?) Proinde et
2er: bey-cs 81, 8p» 7166:
S)cE De: Give c; 1. 8.59, p. 4. Ibid C. 3; 3:13, p» 21-29. S) Lév'c; 13; p, 63; De^Cize.c. 1, a. 8, p. 4.
4) De Cive c. 1, a. 3, p. 4. Lev. c. 15, p. 76.
5) De Clive: c:/1; a. 10, )p-. 6.
8) Ibid. p. 6.
?)ct. De Clive c. 1; a:.4, p. 4.
8) De Cive 1. c. p. 4.
93) Lev, c. 13, p, 63.
39) De Cive c. 1, a. 12, p. 6—7. Ib, a. 15, p. 8.
51.
conservatio sui diuturna expectari non potest", 3) in statu liber- tatis, quia nemini in statu absolutae libertatis fit injuria, nam unicuique ius est ea omnia facere et possidere, quae ipse ad sui conservationem necessaria esse iudicat. Et propterea ,ipsius facientis judicio id quod fit jure fit, vel injuria, itaque jure fit", ?) quia ,in statu naturae Justum et Injustum non ex consilio et conscientia agentium aestimandum est". ?) Et deinceps ,in statu mere naturali, si occidere cupis, jus habeas ex ipso statu*. 5) In statu igitur absolutae libertatis ius fortioris praevalet. ,Potest autem victor victum, vel fortior debiliorem, ut sanus et robustus infirmum, vel maturus infantem, ad praestandam cautionem futu- rae obedientiae, ni velit potius mori, jure cogere. Ex quo intel- ligitur. in statu hominum naturali, potentiam certam et irresisti- bilem jus conferre regendi, imperandique in eos, qui resistere non possunt, adeo ut omnipotentiae, ab ea causa, omnium rerum agendarum jus essentialiter et immediate adhaereat". 5)
Haec omnia necessario sequuntur ex conceptione ipsius libertatis necnon, si altius ascendamus, ex philosophia motus.
Superior gradus religionis et libertatis evolutae ést in statu sociali.
DuDe/Ciye-c. 2; a. 15, p, 8.
?) DeCive c. 1, a. 10, adnotatio. S)ret.ALev, c. 15, p, 74. - 4) De Cive c. 2. a. 18, p. 14.
5) De Cive c. 1. a. 14 p. 8.
52.
Caput [V. Religio et libertas in statu
sociali.
Status quaestionis. Sicut supra demonsratum est, Hob- besius religionem naturalem a metu potentiarum invisibilium et cultum naturalem, Deo proprio modo concepto, a ratione naturali, quae est iuxta ipsum, ipsius Dei vox naturalis, originem duxisse docet. Eodem modo et religionem positivam a ratione naturali ducit et praebet nobis imaginem religionis positivae, quae magis perfecta est et magis libera quam in statu naturali, suo modo singulas quaestiones religionis positivae illuminat et cum suae philosophiae fine intime connectit. Sed ibi recta ratio sumitur alio sensu, nempe pro lege divina positiva, qua religio positiva, niti- tur tum per pactum vetus tum per pactum novum. Nullam vero contradictionem esse inter ipsius rectam rationem et legem divi- nam positivam, clare patet ex illis quae de identitate legis natu- ralis et divinae dicta sunt, immo ex identitate Dei cum natura universali. Liberlas etiam status socialis perfectior nam securior fit, etiamsi ortum suum ex metu habet. Tota vita humana in hoc statu per contractus magis magisque moralis fit.
His attentis, quaestionem totam tractamus ordine sequenti:
Divisio:
l. Religio positiva iu vetere pacto. 2. Religio positiva in novo pacto. 3. Libertas socialis.
l. Religio positiva in vetere pacto.
Praenotamen. Antequam de ipsa religione positiva dica- mus, exponamus breviter quid Hobbesius senserit de valore S. Scripturae, qua ad probandam doctrinam suam saepe utitur.
,Ut omittamus, ait Hobbesius, quod Verbum Dei in Scriptura sacra ponitur aliquando pro Filio Dei, accipitur ea vox tripliciter )) Verbum rationale, Verbum sensibile, et Verbum Propheticum. Quibus respondit tres modi quibus audire Deum dicimur, Ratiocinatio recta, Sensus et Fides". 2) Verbum Dei sensibile, sive revelatio immediata, et verbum propheticum, quod
1) De Cive c. 17, a. 15. p. 148.cf. Lev. c. 36, p. 194, 195. 3, De Cive c. 15, a. 8, p. 112.
53.
fit ,per vocem alicuius hominis, quem Deus per vera miracula edita, ut fide dignum, caeteris commendavit", ?) rursus accipitur tripliciter: ,primo propriissime pro eo, quod Deus loquutus est: Sic verbum Dei est quidquid loquutus est Deus ad Abrahamum et Patriarchas, Mosen et Prophetas... ?) vel Servator noster ad discipulos, et alios quoscunque. Secundo, quicquid dictum est ab hominibus jussu vel impulsu Spiritus sancli; quo sensu agnosci- mus, Scripturas sacras esse Verbum Dei. Tertio quidem in novo testamento frequentissime Verbum Dei significat doctrinam Evan- gelicam, sive verbum de Deo. ?) Verbum Dei quando sumitur pro eo quod loquutus est Deus, significationem habet interdum Propriam interdum Tropicam. Propriam, ut verba quae loquutus est ad prophetas suos; Tropicam, quando ponitur verbum pro sapientia seu Potentia Dei, vel pro decreto ejus aeterno de con- dendo mundo .. hoc sensu Verbum Dei est Fiat lumen, Fiat firmamentum .. 4^ Cum itaque Hobbesius Sacram Scripturam esse verbum Dei agnoscere videatur, cumque ratio humana ver- bum Dei sit, manifestum est verbum Dei sibimetipsi contradicere non posse. )) Proinde, iuxta illum, omnes loci dilticiliores et omnia misteria fidei, accipi debent sicut ,pillulae quas morbo laborantibus praescribunt Medici, si deglutiantur integrae, sanant, mansae autem plerumque revomuntur*, €) sed non ut assensus intellectus: ,subjectio .. intellectus non ita intelligitur, ac si tene- retur aliquis, alicuius alterius sententiae consentire . . Intellectus tunc subjicere dicendi sumus, quando illis, quorum est de doc- trinis statuere, non contradicimus*, " nempe summae potestati civili. Ex eo autem quod ,qui Summam habent in Civitate sua Potestatem solos legislatores esse; sequitur Libros illos solos Canonicos,.. quae Summi Imperantis Authoritate latae sunt", 9) etiam et potestatem eas interpretandi esse illius iuris, cuius iuris est illas pro ,canone* agnoscere, ?) immo ,is solus qui
1) De Cive c. 15, a. 3, p. 112.
2) cf. Lev. c. 36, p. 196.
3) De Cive c. 17, a. 15, p. 149.
4) Lev. c. 36, p. 195.
5) cf. Lev. c. 32. p. 173.
9) Lev. c. 32, p. 173,
7) Lev. ib. p. 173. cf. De Cive c. 17 a. 16, p. 149. 8) Lev. c. 38, p. 176.
9) .De Cive c. 17, a. 18 p. 150.
54,
Summam habet in civitate Christiana potestatem, scire suppona- tur, quid sit, quod Deus loqunius est; id est solus Divini Verbi interpres existimandus est*. !) Cuius suppositionis consequentia naturalis est: ,illum qui Regem suum Christianum audit, audire Christum; illumque, qui doctrinam Regis sui Legibus confirma- tam aspernatur, ipsum Christum aspernari". ?)
Sumamus nunc Hobbesii doctrinam de religione positiva.
Placuit.divinae majestati. docet Hobbesius,. ex genere humano unum per quem ad verum sti cultum homines perdtu- ceret, evocare Abrahamum: illi se supernaturaliter revelare; et cum illo atque iliius semine celeberimum illud inire Pactum, quod appellatur Pactum, et Foedus, et Testamentum Antiquum.. ab eo Regnum Dei per Pacta initium sumit", ?) qui ,hac formula initum est: (Gen. 17, 7-8) Statuam pactum meum intet me et te, inter semen tuum post te in generationibus suis foedere sempi- terno, ut sim Deus tuus et seminis tui post te in sempiternum. Daboque tibi et semini tuo terram peregrinationis tuae, omnem terram Chanaan in possessionem aeternam. Quo vero Abrahamus, et semen ejus memoriam foederis hujus conservare posset neces- saria erat signi institutio. Adjecta ergo est pacto Circumcisio, sed tamen ut signum tantum... Hoc pactum non erat super- fluum inire cum Abrahamo, qui agnovisset Deum creatorem mundi esse, quia in hoc latet aguitio divinae potentiae et qui- dem non indefinite ut fit per rationem naturalem, sed definite illum, qui dixerat ipsi, Gen. 12,vers. 34, Egredere de terra etc. quod fidei est*. *) ,Qua specie apparuit Deus Abrahamo, Qqtali. sono eum allocutus sit, non explicatur; constat tamen, credidisse Abrahamum, vocem illam fuisse vocem Dei, et revelationem veram, et voluisse a suis coli illum, qui sic eum allocutus erat, pro Deo universi creatore... Et Deum Abrahami significare, non simp- liciter Deum sed Deum, illi apparentem, quemadmodum cultus quem Abrahamus debebat Deo, eo nomine non erat cultus ratio- nis, sed religionis et fidei*., 5)
1) Lev. c. 40, p. 220. cf. Lev. c. 42, p. 243.
2) Lev. c. 42, p. 268.
3) De Cive c. 16, a. 1. p. 124. vide ibid. c. 16, a. 2, p. 124. 4) De Cive c. 16, a. 4, p.. 125.
5) ibid. p. 126.
-.
55.
Quaenam sunt leges positivae in hoc pacto? Nullae, excepto man- dato de circumcisione, quod in ipso pacto continetur. ,Ex quo manifestum est, non fuisse alias leges, aut cultum quibus Abra- hamus tenebatur, praeter leges naturales, et cultum rationalem, et circumcisionem". ) Hoc autem pacto renovato a populo israe- litico ad montem Sinai, regnum Dei primo constitutum est: ,ab hoc tempore initium habet celeberrimum illud in Scripturis sacris et scriptis Theologorum Regnum Dei". ?) Quaenam sint leges in isto regno Dei?.. ,omnibus notae sunt, nimirum Decalogus, et illae aliae tam judiciales quam ceremoniales, quae habentur a vi- cesimo capite Exodi usque ad finem Pentateuchi*. ?) Harum vero tres species dantur: a. quae naturaliter obligant, quas scilicet obser- vari oportere ratio dictat, b. quae obligant vi pacti initi cum Abrahamo, et c. quae obligant ex pacto illo solo quod postre- mum initum est cum ipso populo, utpote latae a Deo quatenus. Rege peculiari Israelitarum". ^ Ad primam speciem legum refert Hobbes ,omnia praecepta Decalogi, quae pertinent ad mores, qualia sunt: Parentes honorabis, non occides; non moechaberis; non dices falsum testimonium, non concupisces. Sunt enim leges naturales. Praeterea praeceptum de non assumendo Dei nomine in vanum; est enim pars cultus naturalis. Item secundum de non adorando per imaginem a se ipsis factam; est enim et hoc reli- gionis naturalis.. Secundi generis est praeceptum Decalogi pri- mum, de non habendis diis alienis: eo enim consistit essentia pacti Abrahami.. Item praeceptum de sanctificando sabbato... Ter- tii generis sunt leges politicae, judiciales, ceremonialesque, quae spectabant ad Judaeos solos". 9)
Ex eo autem, quod Deus per revelationem supernaturalem religionem instituit et per leges sibi regnum peculiare condidit, infert inter dominium temporale et spirituale distinctionem nullam esse el hanc conclusionem ad unamquamque rempublicam exten- dit. 9) Et sicut ethnicorum religio rerum civilium partem consti- tuit, ita apud Israelitas: ,Politica pars religionis est, et Praecepta continet, qualia ilis conveniunt qui in Civitatem Dei admit- tuntur*. ?)
1) De Cive c. 16. a. 5, p. 126.
2) De Cive c. 16, a. 9, p. 127.
3) Ibid. a. 10, p. 128.
5) Ibid. 1. c. p. 128.
5) Tbid. 1. c. p, 128.
8) cf. Lev. c. 12, p, 62,
?) Lev. c. 12, p. 67.
56.
à. Religio positiva in novo pacto.
a. De Jesu Christo. b. De Ecclesia Christi.
a. Quid Hobbesius de Jesu Christo senserit, ex doctrina ipsius de persona et de spiritu conjicere possumus. De persona enim in genere dicéns, docet: ,Persona est is, qui suo vel alieno nomine res agit", !) et de persona Christi addit: ,Personam Dei gessit Jesus Christus", ?) ex quo necessario infertur Jesum Chris- tum, iuxta Hobbesium, esse actorem et gerere personam Dei, i. e. agere nomine Dei sicut Abraham, Moses etc. Inde sequitur, Jesum Christum non esse secundam Personam SS. Trinitatis eo modo, quo a fide christiana id esse concipitur. Deinde de subs- tantiis incorporeis, quas, ut vidimus, ipse non admittit, sententiam de Christo infert, ex qua patet, Jesum esse hominem at praeditum aliqua gratia excellentiore. ?) Ad bene intelligendos illos locos, in quibus Christum laudare videtur, publica confessio fidei prout a Hobbesio docetur, nobis ante oculos proponenda est: quando ad lidei confessionem ventum erit, Privato Judicio amplius locus nullus est^, 4) sed externe sequenda est opinio imperantis. 5) Proinde caute sumi debet ea omnia quae ab ipso dicta sunt de Jesu Christo, qui ,missus est ad Judaeos revocandos ad Regnum Dei, et vocandas gentes*.. 9) Videamus igitur quid de Jesu Christo eiusque officio doceat.
»Imperante Tiberio Caesare praedicare coepit Servator noster JESUS Galilaeus, filius, ut putabatur, Josephi, annuncians populo Judaeorum Regnum Dei ab ipsis expectatum appropin- quasse; et esse se. Regem, id est, CHRISTUM ILLUM; Legem explicans; Apostolos duodecim, et discipulos septuaginta, secun- dum numerum Principum tribuum et septuaginta Seniorum, ad similitudinem Mosis, in ministerium assumens; viam salutis per se et per illos docens; Templum purgans, signa ingentia faciens, et ea omnia adimplens, quae Prophetae de futuro Christo vaticinati fuerant. Hunc Pharisaeis, quorum doctrinam falsam, et simulatam sanctitatem reprehenderat, et per eos populo invisum, regni affectati accusatum, et crucifixum, descripta eius Genealogia, nativitate, vita, doctrina, morte et resurrectione, comparandoque
Jj.Lev. c. 16, p. 79.
2) Lev. c. 16, 81.
3) cí. Lev. c. 34, p. 186.
5) Lev. c. 37, p. 207.
5) cf. Lev. c. 37, p. 207. 8) Lev. c. 42, p. 232.
57.
ea quae fecit, cum iis quae praedicta fuerunt, verum fuisse Chris- tum, et Regem a Deo promissum, et ad renovandum inter ipsos et Deum Pactum novum a Deo Patre missum, et ostendunt Evangelistae, et Christiani omnes consensiunt*. ?)) Estne Jesus Christus Deus —Homo, secunda — persona SS. Trinitatis? Nequa- quam! ,Ubi enim in Scriptura Sacra, ait Hobbesius aut in ipso Symbolo Niceno tres esse Hypostases, id est, tres Substantias, id est, tres. Deos, aut aliud quod tantundem valet?" ?) Sed cur Hobbesius Jesum Christum Servatorem esse dicit? ,Rationis natu- ralis est, ait, cum Mors et Miseria, punitio fuerit peccatorum, ut remissio obolitio esset mortis ét miseriarum, et proinde Salvari et peccata sibi remitti eadem res sit; et ab hac remissione peccato- rum per mortem Christi est, quod Christum appellamus Servato- rem nostruin*. ?) At quali potestate, iuxta Hobbesium fuit praeditus Christus? ,Non habuit CHRISTUS a Patre sibi commissam autorita- tem Regiam aut imperatoriam in mundo, sed consiliariam et doctri- nalem tantum*, ^ habuisse, i. e. ,mundo estendendi, et docendi viam et scientiam salutis, hoc est, praedicandi et explicandi, quid faciendum iis sit, qui in regnum coelorum intraturi sunt", 5) 'quia Servatoris nostri est. quatenus a Patre missi, Coelestis civitatis futuros cives, etiam in hac vita ita regere, ut in illam pervenire et ingredi possint, etiamsi Regnum non eius proprie, sed Patris - fuerit^. 9 Et ,Servator noster missus a Patre Potentia a Patre data aliter uti non potuit, quam ad conversionem eorum tantum quos Pater ejus non reprobaverat*. ") Ultima ratio adventus Chri- sti in mundum, iuxta Hobbesium, fuit haec: ,ut Deo Patri per Pactum novum, restitueret Regnum, quod a populo in Electione Sauli rejectum fuerat". 5) Proinde et ,officii Servatoris nostri summa erat, viam docere, et media omnia ad salutem et vitam aeternam. Mediorum autem ad salutem unum est, Justitia et obedientia civilis et observatio omnium legum naturalium". 9) Haec in Leviathano ulterius explicat, dicens: ,ofíficii Servatoris nostri reperimus in Scripturis Sacris tres partes: Primam Redem-
1) De Cive c. 17, a. 3, p. 138- 9. ?) Lev. c. 46, p. 317.
3) Lev. c. 38, p. 214.
4) De Cive c. 17, a. 6, p. 142. 5) De Cive ib. p. 141.
8) De Cive ib. p. 141.
*) Lev. c. 37, p. 205.
8) Lev. 41, p. 228.
3) De Cive c. 17, a. 13, p. 147.
58.
|
toris, sive Servatoris; secundum Pastoris, sive Consiliarii, id est Missi a Deo ad Conversionem Electorum Prophetae. Tertiam Regis, Aeterni Regis sed sicut Moses, et temporibus suis Summi Sacerdotes, sub Patre suo. Atque his tribus partibus respondent tria tempora. Nam in primo ejus adventu, per sui ipsius propter peccata nostra Oblationem in Cruce nos redemit conversionem nostram operatus est, partim ipse, dum erat in terris, docendo; partim operatur nunc per Minislros suos. Post adventum ejus se- cundum regnabit super Feud suos, et Regnum ejus durabit in aeternum*, 3)
Pactum vero novum his conditionibus, iuxta Hobbesium, constitutum est: ,ex parte hominum, ut Deo servirent Abrahami eo ritu, quem doceret Jesus; ex parte Dei ut remitteret illis pec- cata, et in Regnum Coeleste ipsos introduceret. Quod requiritur ex parte Hominum, nempe servire Deo, prout docuerit CHRISTUS, duo continet obedientiam Deo praestandam, hoc est enim ser- vire Deo, et Fidem in JESUM. nempe ut credamus, JESUM esse ILLUM CHRISTUM, a Deo promissum; ea enim sola causa est, quare illius potius quam alterius sequenda sit doctrina". ?) , Quod autem (in pacto novo).. requiratur Baptismus, intelligendum est, sicut circumcisio erat, ad pactum vetus; ita esse Baptismum ad pactum novum. Cum ergo illa non ad essentiam, sed ad memo- riam pacti veleris, ut ceremonia ad signum pertinuerit. similiter etiam haec, non ad essentiam initi foederis novi, sed ad memo- riam et signum adhibita est; et modo voluntas adsit, per neces- sitatem omiiti quoad actum potest; Poenitentia autem et Fides, quae de essenlia pacti sunt, semper requiruntur". ?) Quod vero fidem attinet, unum tantum articulum fidei necessarium esse dicit, nempe quod Jesus est Christus", et hoc sequenti modo explicat. Per nomen.. Christi intelligitur Rex ille quem Deus per Prophe- tas Veteris Testamenti, missurum se esse in mundum, promiserat, ut regnaret in Judaeos, et gentes alias in illum credituros; et qui vitam aeternam, quam perdideramus in Adamo, restitueret". ^) ,Cum ergo Fides et Obedientia utraque necessaria sit ad salutem, quaestio, utra earum justiticet, frustra disputatur. Si per Justitiam intelligatur Justitia operum, justificari qui Legem Dei semel trans-
3) Lev. c. 41, p. 226. cf. ibid. c. 45, p. 308. De Cive c. 17, a. 18 p. 147-8. 2) De Cive c, 17, a. 7, p, p. 142, 143.
3) De Cive ib. pp. 143, 144.
4) Lev. c. 43, p. 283. cf. Lev. c. 47, p. 326-7.
39,
pressus est, potest nemo. Inielligenda ergo est Justitia hominis Legem Dei observare conantis. Voluntaiem enim accipit Deus pro ipso opere*. ?) Proinde, ,qui credunt in Jesum Christum, Fides sola, in hac verbi acceptatione, justificare dici potesl; adeo ut Fides et Obedientia utraque justificent, sed in diversa signifi- catione vocis Justificare*. ?)) In his duabus conditionibus, iuxta Hobbesium, continetur essentia Christianismi, i. e. Novi Testa- menti, quod verum Christianismum non esse, patet, quae etiam tractalu secundae partis huius quaestionis confirmabuntur.
b. De Ecclesia Christi.
In primis videndum est quid proprie significet — apud Hobbesium ,Ecclesia." ,Ecclesia, ait. cui atribuuntur personalia, et propria jura actionesque, et de qua necesse est intelligi illa: dic Ecclesiae; qui non obedierit Ecclesiae; et hujusmodi omnes loquendi formulas; definienda ita est, ut intelligatur ea voce multi- tudo hominum qui Pactum novum cum Deo per Christum inie- runt, hoc est, multitudo eorum, qui susceperunt Sacramentum Baptismi, quae multitudo et jure in unum locum convocari pos- sit ab aliquo, et eo convocante, adesse omnes vel per se vel per alios obligantur,. ?) Et ita iuxta Hobbesium Ecclesia nihil aliud est quam multitudo baptisatorum in uno loco jure convenientium; quid sit vero jure et absque jure, m. e. ad civitatem spectat. , Mani- festum est, ait, Ecclesiam nullam legitimam esse posse (,sc. congre- ssum) quae Aucthoritate illius non sit convocata, qui summam habet in Civitate Potestatem". *) Et deinde suam detinitionem Ecclesiae Christianae praebet: ,Ecclesia Christiana est Coetus ho- minum Religionem Christianam profitentium, unitorum in persona una summam habentem Potestatem, cujus jussu convenire debent, et cujus injussu convenire non debent*. 5) ,Nam multitudo ho- minum si coire in unum coetum, ubi opus est, non potest, una persona dicenda nou est". 5) Ex his manifeste apparet ipsum sen- tire, multitudinem credentium ita auctam ut uno loco congregari non possit, iam non unam ecclesiam constituere sed in tot eccle- sias dividi quot sunt coetus.
1) Lev. c. 48, p. 287.
?) Lev. c. 43, p. 288.
3) De Cive c. 17, a. 90. p. 151. 4) Lev. c. 39, p. 218.
5) Lev. ib. p. 218.
8) De Cive c. 17, a. 20, p. 151.
60.
Hic duorum conceptuum idemtificatio latet: coetus omnium creden- tium, et coetus aliquorum credentium; sumitque ipse Ecclesiam tum in uno tum in alio sensu. Ex eo autem, quod ,quae a sin- gulis dicta sunt, nempe tot sententiae fere, quot capita", et ex eo, quod ,nemo eorum qui adsunt in tumultu, decreto caetero- rum íenebitur, praesertim si dissenserit^, 7 diversae Ecclesiae christianae initium sumunt, dummodo a civitate permittantur. Cum ergo, iuxta Hobbesium, ad constituendam Ecclesiam omnium christianorum ,coetus* requiratur, cumque hic haberi nequeat, nullam universalem Ecclesiam dari posse, manifestum est. Huc accedit, quod Ecclesiam christanam et civitatem christianam eam- dem rem esse vult, solum ,duobus nominibus propter duas cau- sas appellatam... Quae vero civitas vocatur, quatenus constat ex hominibus, eadem quatenus constat ex christianis, Ecclesia nominatur". ?) Et rursus: ,manifestum.. est nullam in terra esse Ecclesiam universalem, quam audire obligantur Christiani universi cum nulla sit in terra Civitas aliorum Civitatum omnium Domina.. Ecclesia ergo cui Potestas est Judicandi, Absolvendi, Condem- nandi, aut actionem quamcunque agendi, eadem res est cum Civitate".. ?) Quare regimen Temporale et Spirituale verba inania sunt iutroducta eo fine, ut propter duos Status apparentes minus cognoscerent homines, utri eorum obedientiam praestarent". 4) Judicat enim de doctrinis fidei nemo praeter Ecclesiam, id est, praeter illum, qui personam gerit Ecclesiae, id est praeter Regem, si sit Christianus". *) ,Et sic in Civitatibus Christianis judicium et spiritualium et temporalium pertinet ad auctoritatem civilem. Et is homo vel coetus qui summum habet imperium, caput est et civitatis et Ecclesiae: una enim res est Ecclesia et civitas Christiana. 9) Haec est igitur doctrina Hobbesii de ,Ecclesia", quam esse Ecclesiam civitatis, sed nequaquam Ecclesiam Jesu Christi patet. Ecclesia enim universalis ,neque habet rectorem ullum in terris cujus jussu convenire et deliberare possit. Nam rectorem esse Ecclesiae universalis, et posse eam convocare,
1) De Cive c. 17, a. 20, p. 115. 2) De Give L, C; p. 152.
8) Lev. c. 39, p. 218.
5) Lev. ibid p, 218.
5) Lev. c. 43, p. 288.
8) De Give c. 17, a. 28. p. 162.
6l.
idem est, ac rectorem esse et dominum omnium per univérsum orbem Christianorum, id quod nemini conceditur, praeterquam soli Deo". !) Ex supradictis necessario sequitur, habentem sum- mam potestatem civilem in sua civitate summum ecclesiae recto- rem esse: ,Princeps summus, si Christianus sit, hoc amplius habet ut civitas, cujus voluntas continetur in ipsius voluntate, id ipsum sit, qnod vocamus Ecclesiam". ?) Cumque penes civitatem civi- lem sit summa potestas in Ecclesiam, sequitur ad eandem munus contraversias determinandi spectare. Propterea et cultum publicum determinare, cujus uniformitatem in civitate, iuxta Hobbesittm, imperat ratio naturalis, est munus illius qui summam — potestatem civilem habet, ,nam quae acliones fiunt a singulis secundum ra- tionem privatam, eae actiones civitatis non sunt, neque ergo civitatis cultus, quod autem fit a civitate, fieri intellitur ejus, vel eorum qui summum habent imperium"... ?) neque Justum, au, Injustum in Moralibus quicquam est, nisi id quod ita factum est per Leges Civiles". 5) ,Sequitur ergo legibus illis non Occides, non Moechaberis, .non Furabere, Parentes honorabis nihil aliud praecipisse (sc. Deus) quam ut cives et subditi suis principibus et summis Imperantibus in quaestionibus omnibus, circa meum, tuum, suum, alienum, absolute obedirent". 5)
Regnum Dei vero proprie dictum initium habebit ,ab eo tempore... in quo Deus oves ab haedis separabit.. id est in secun- do Christi adventu, sive die juditii ultimi*, 9) quando ,Servator noster victis Adversariis Civitatem constituet Spiritualem et Aeter- nam". *) Cum itaque regnum Dei non sit praesens sed futurum, manifestum est, ,Apostoli.. Potestatem majorem non habuere quam ipse Christus, ait ille, nempe invitandi homines ad Regnum Dei, quod non praesens, sed futurum esse praedicaverunt ipsi; qui autem Regnum non habent praesens, Leges ferre non possunt". s) Manent solum leges a ratione naturali derivatae et leges civiles. ?) ,In Regno Dei post hanc vitam leges futurae nullae sunt; tum quia neque legibus locus est, ubi peccato non est, tum etiam quia
...1) De Cive c, 17, a. 26, p. 159. cf. Lev. c. 42. p. 275.
?) De Cive ib p. 159.
a)De Cive c. 15, a. 15, p. 119.
4) Lev. c. 42, p. 266.
5) De Cive c. 17, a. 10 p. 145.
$) De Cive c. 17, a. 5, p. 140.
?) Lev. c. 42, p. 276.
8) Lev. c. 42, p. 248. 9) cf. De Cive c. 17, a. 8, p. 144.
62.
leges a Deo nobis datae sunt, non ut in coelo sed ad coelum dirigirnur*. ?)
Videamus etiam quid de potestate ecclesiastica Hobbesitus dicat. Tempus christianismi in duas aetates distinguit: a. ante, et b. post ,quam Reges ulli, vel Coetus Summa Potestate praediti, Christi fidem amplexi essent*. ?) ,De priori tempore in confesso est, Potestatem Ecclesiasticam totam fuisse in Apostolis; et ab his transire ad eos qui ab Apostolis.. constituti fuerant". ?) Potes- tas tamen civilis, iuxta ipsum, est fons potestatis omnis in civitate et in Ecclesia, et ejus est eligere et instituere ecclesiasticos, ,qui munus in Ecclesia exercent publicum". ^ Et cum, iuxta Hobbe- sium, omnis potestas in habentibus summam potestatem civilem resideat, et tantum ab eorum voluntate fiant leges civiles et ecclesiasticae, necessaiio infert: Testamentum novum ante Con - stantinum Magnum.. nemini potiit esse lex; repugnat enim naturae legis.. Non potuere.. Apostoli ipsi facere, ut Doctrina egrum vim haberet Legum, sine voluntate eorum, qui in Civitatibus suis summam habuere Potestatem", 5) quia ,fides interna per naturam suam invisibilis est, ideoque ab omni Juris- dictione humana exempta", 9) et eodem jure quo aliquis christi- anus quid legem vel canonem sibi fecit, eodem jure id etiam rejicere potuit. " ,Testamentum ergo novum in iis locis tantum lex est, in quibus ita a Summa Potestate Civili facta est. In illis autem Reges ipsi eidem legi se submittunt, non autem Doctori, vel Apostolo, a quo conversi erant, sed ipsi Deo, et Filio suo Jesu Christo, immediate". 5) Ab eodem principio scilii- cet absolutismo potestatis civilis praedens, Hobbesius docet: ,qui autem ad unamquamque doctrinam, quam ipse ab Historis, vel ab actis, aut Epistolis Apostolorum deduxerit; et qui privati hominis authoritate confisus Leges Civiles violare ausus fuerit, is ab honore Martyris Christi .. longe abest. Unicus articulus Fidei est, pro quo mori Martyris nomen honorificus meretur. Est autem articulus ille, Jesum esse Christum, id est qui nos morte
1) De Cive c. 17, a. 8, p. 144.
2) Lev. c. 42, p. 231, 232.
3) Lev. c.42, p. 231.
4) De Cive c. 17, a 23, p. 153. cf. Lev. c. 42, p. 233. 5) Lev c. 42, p. 247
8) Lev. ibid. p. 247.
?) Lev. c. 42, p. 246.
8) Lev. c. 42, p. 247
63.
sua redemit, et venturus iterum est ad nos in Regno Coelesti vitam aeternam procuraturus est". !)
Has quaestiones a nobis longius elucidatas ipse leviter attingit ea ratione, ut omnia ad unitatem reduceret et , evolutae* rationi naturali, quae iuxta illum maximum evolutionis gradum habet in voluntate summae potestatis civilis, submitteret.
His consideratis, videamus doctrinam Hobbesii de liber- tate sociali.
3. Libertas socialis.
Status belli omnium contra omnes non potest ad infinitum perdurare, ,nam unusquisque naturali necessitate bonum sibi appetit, neque est quisquam qui bellum istud omnium contra omnes.. sibi existimat esse bonum*. ?) Et proinde, ad ,e tali statu exeundum quaerendos socios putemus, ut si bellum haben- dum sit, non sit tamen contra omnes, nec sine auxiliis". *) Bt hic incipit limitatio libertatis absolutae et quidem duplici nodo: vi et conseusu. ,Vi, quando pugna victor victum servire sibi cogat metu mortis, vel vinculis inditis; consensu, quando societas initur mutuae opis causa, consensiente utraque parte sine vi*, ^) licet ,omnis societas vel commodi causa, vel gloriae, hoc est, sui, non sociorum amore contrahitur". 5) Inde initium vitae so- cialis gignitur, quod quidem cogente natura fit: ,homines alterum alterius congressum natura cogente appetere non nego*, 9) etsi ,ad societatem homo aptus, non natura sed disciplina factus est". ") Sed unusquisque dum socios quaerit, necessario ab inu- tili jure ad omnia renuntiare debet, ,nam effectus ejus juris idem pene est, acsi nullum omnino jus extiterit^, 9) quanquam, dum ,in rem aliquam Jus suum deponit, i. e. qui libertate illa re se privat quam habet caeteros impediendi quo minus quilibet eorum Jure suo utatur in rem eandem, nam qui Jure suo renuntiat, vel Jus suum transfert, Jus novum quod per Naturam non ante ha- buit nemini tribuit, quia omnibus in omnia Jus erat; sed cedit ei tantnm, eo fine ut Jus quod ante habuit sine impedimento a
1) Lev. c, 42, p. 235.
3 De Cive c, 1, a. 18, p. 7.
3) De Cive c, 1,a. 18, p. 7. Lev. c. 15, p. 73. 14) De Cive c. 1. a. 14, p. 7.
5) De Cive c. 1. a. 1. p.1.
8) De Cive c. 1l. a. 2, adnot. p. 2.
?) De Cive c. ib. l. c.
8) De Cive c. 1, a. 11, p. 6.
64.
se orto libere fruatur, a se inquam orto non ab alio. Itaque quod alteri accedit ex Jure alieno in se translato, nihil aliud est quam sublatio impedimentorum a parte solius transferentis*. !) ,Depo- nitur Jus vel simplici Renuntiatione, vel Translatione ad alium. Simpliciter renuntiat qui in medium abjicit, nemini tribuens. Trans- fert, qui certo alicui concedit". ?) Ista ,duorum vel plurium jura sua mutuo transferentium actio vocatur Contractus". ?) Per contractum libertas desinit (et) incipit obligatio", ) quae quidem triplex esse potest, nam in omni contractu, vel uterque statim praestat id de quo contractum est, ita ut alter alteri nihil con- credat; vel alter alteri creditur; vel neuter praestat". 5) ,Ubi uter- que statim praestat ibi contractus simul ac praestitum est, finitur. Ubi vero vel alteri vel utrique creditur, ibi is cui creditur, pro- mittit se praestiturum postea, appellaturque hujusmodi promis- sum Pactum". 9) ,Quando Translatio juris mutua est, contra- hentium autem alter Jus vel Rem trarisfert, spe Amicitiae vel Of- ficii ab eo cui transfert, vel existimationis causa apud alios, vel ex Charitate, talis Translatio Donatio et Gratia appellatur". ") Sed ut contractus validus sit requiruntur duo, nempe, ,voluntas non modo transferenlis, sed etiam acceptantis. Si alterutrum ab- sit, jus manet". 5) Et propterea cum illis qui acceptionem expri- mere nequeunt, pacisci impossibile est, v. gr. cum belluis, prop- ter defectum sermonis, neque — in statu naturali — ,pacta inire quisquam cum divina majestate potest, neque illi voto obligari^. ?)
Quaeramus nunc, quaenam sit ratio formalis praestandi ac servandi pacta etsi ,verba per se homines ad Pactorum prae- stationem constringendi vim non habeni*. ??) ,Duo autem ei rei auxilia tantum sunt, nimirum Metus Damni a violatione Pacti, vel quia fallere, ut signum Impotentiae, dedignentur. Posterior haec causa Generositas adeo rara est, ut in rationes venire non debeat. Solus Metus considerandus est, isque duplicis generis,
3) Lev. c. 14, p. 67.
3) Lev. c. 14, p. 67; De Cive c. 2, a. 4, p. 10.
3) De Cive c. 2, a. 9, p. 11., cf. Lev. c. 14, p. 68. 4) De Cive c. 2, a. 10, p. 12.
5) De Cive ib. a. 9, p. 11
8) De Cive ib. p. 12.
?) Lev. c. 14, p. 68.
8) De Cive c. 2, a. 5, p. 10.
9y De:Cive. c. 2, a. 12, p. 12-
99) Lev. c. 14, p. 71.
65.
quorum alter est Metus Potentiarum invisibilium, alter Metus Po- tentiae humanae; et prior quidem Metus est majoris Potentiae; posterior autem major Metus. Metus prior a sua cujusque Religione est, ineratque hominibus ante omnem Societatem Civilem. Posterior metus cum Civitatibus natus est; sed ad cogendos homines ad Pactorum praestationem non sufficit. In conditione enim Naturae differentia Potentiarum non discernitur, nisi per eventum Belli. liaque ante Societatem Civilem, et quoties Societas Civilis per Bellum interrumpitur, nihil est, quc Pacta confirmari contra Cu piditates hominum melius possunt, quam Metus Agentis invisibi- lis, quem vocant omnes Deum, diversis ritibus adorantes. Ad fir- manda ergo Pacta Paciscentibus necessarium visum est, ut per Deum quem metuebant Pacta sua se praestituros esse jurarent*. !) Hoc essentiale pactorum elementum ,metus* non solum ,perter- reri^ significasse, sed ,ea voce futuri mali prospectum quemlibet" comprehendi, Hobbesius asserit. Quod vero attinet materiam ,si- ve Objectum Pactorum, semper aliquid est, de quo deliberari potest, propterea quod deliberatio, quae est actus voluntalis, in- telligitur semper de futuro, et de eo, quod a Paciscente fieri pos- sibile existimatur". ?) Et propterea, ,si quis se ipsum non defen- surum esse contra vim paciscatur, Pactum invalidum est. Nam.. Jus se defendendi contra Mortem intentatam, vulnera, incarcera- tionem, quorum fugiendorum causa Jus in omnis naturali depo- situm est, deponere nemo potest. Si quis paciscatur se ipsum accusare, nisi certus veniae fiat, Pactum invalidum est". ?) A pac- tis vero duobus modis liberamur:* vel si praestitum, vel si con- donatum sit. Si praestitum, quia ultra id nos non obligavimus. Si condonatum, quia is cui obligamur, condonando intelligitur facere ut jus a nobis in eum translatum, ad nos denuo redeat", *) quod est ,libertatis restitutío, sive remissio Juris obligationem constituentis*. 5) Accedit quod si, in conditione naturali, de prae- "tando pacto aliqua suspicio interveniat, a pacto liberamur quia ipsum tunc invalidum est. 9) Et quarto id fit deficiente metu, quia sola verba ad pactum praestandum non obligant. )
1) De Cive c. 1, a. 2, p. 4, adnotatio.
2) Lev. c. 14, p. 70. cf. De Cive c. 2, a. 14, p. 13. 3) Lev. c. 14, p. 70. 71, cf. ibid c. 14, p. 67.
4) De Cive c. 2, a. 15, d. 18. Lev. c. 14, p. 70.
5) Lev. c. 14, p. 70.
8) cf. Lev. c. 14, p. 69.
Tyccl. Lev: c; 14, p. 71.
66.
Et quia, secundum Hobbesium, ad hoc ut obligemur voto, requiritur voluntas obligantis aperte manifestata, !) in statu natu- rae nulla dantur vota; nam a. Deus voventi unicuique teneretur certissima revelatione suam voluntatem manifestare; b. quia id quod vovent aut est contra legem naturae, aut secundum legem naturae. Si ,contra legem naturae sit, non tenentur voto quia illi- citum praestare tenetur nemo; si vero id quod vovent, lege aliqua naturae praeceptum sit, non voto, sed ipsa tenentur lege. ?) Itaque, neque pacta inire aliquis cum divina majestate potest, neque voto obligari. ?)) Pacta proinde solummodo inter homines dantur. Quanti pactum Abrahae vel Judaeorum cum Deo valeat, elucidata doctrina Hobbesii de Deo et de pactis, facile infertur, tanti scilicet quanti a singulis aestimatur.
Pacti vero proprie dicti ,violatio, sicut et dati repetitio,.. vocatur Injuria*, 4) Haec fieri non potest nisi in civitate, quia in statu naturali omnes ad omnia jus habent et proinde nemini injuria fieri potest. ,Nam ubi suum non est, id est, ubi Proprium non est, ibi Injustum nihil est; et ubi civitas non est, nihil est Proprium". 5) Ex quo sequitur definitio injustitiae: ,Injustitia Hominis est Animi ad Injuriam faciendam Habitus." 9)
Sed ibi immediate alia quaestio oritur de bono scilicet et mialo morali in statu sociali. Jam ex ipsa Malmesburiensis doctrina de affectibus et aversionibus, de ratiocinatione et pos- tremo de statu naturali hominum, inferri potest, iuxta Hobbesium bonum honestum i. e. bonum per se nullum esse, neque dari essentiale discrimen inter bonum et malum, procedentibus omnibus ab unico principio sito in corpore nostro, a motu, ex quo cona- tus, appetitus vel aversio et quae has passiones sequuntur, nempe deliberatio cum voluntate. Hanc boni et mali quaestionem ipse Hobbesius modo sequenti explicat. ,Bonae.. et Malae dicuntur eaedem res a diversis hominibus, propter hominum Appetitus, Aversiones, Consuetudines et Doctrinas diversas diverse; et quan- doque ab eodem homine, propter mutationem Voluntatis eadem
1) cf. De Cive c. 2, a. 18, p. 13. ?) De Cive ih, p. 13. ,S)iDesClve:c: 25/3.:12; p. 12:
4). De,.Glve-c. 3, a- 3, p. 17:
9 Eey. c. 15, p. 72.
5) Lev. c. 15, p. 74.
67.
res modo bona modo mala appellatur*. ?)) Et ulterius. docet: ,Bonum et malum nomina esse rebus imposita ad significandum appetitum, vel aversionem eorum a quibus sic nominantur*. ?) Et alio loco: ,quicquid, ait, Appetitus in homine quocunque Ob- jectum est, eidem illud est quod ab ipso appellatur Bonum. Similiter id quod Aversionis in ipso et Odii causa est, ab ipso nominatur Malum; atque id Vile appellat, quod ipse contemnit. Voces enim Bonum, Malum, Vile, intelliguntur semper cum rela- tione ad personam quae illis utitur, cum nihil sit simpliciter ita; neque ulla Boni, Mali, et Vilis, communis regula, ab ipsorum objectorum naturis derivata, sed a natura.. personae loquentis". ?) .Simpliciter Bonum dici non potest; cum quicquid Bonum est, Bonum sit aliquibus vel alicui". ^ Ipse et boni honesti nomen cognoscit, sed alia notione verbi illud sumit, i. e. ,eadem res, ait ille, quae ut cupita Bona,.. ut acquisita Jucunda, ut conside- rata Pulchra dicitur.. Pulchritudo est futuri Boni Judicium. Quae cum in actionibus spectetur dicitur Honestas; quando in forma consistit appellatur Forma*. » Ex his patet non bonitatem ob- jecti per se boni,sed pulchritudinem modi quo actiones peragun- tur honestatem esse ab ipso doceri. Objectum vero turpe nihil aliud esset nisi ,Malüm ut promissum". 9)
Alias vero considerationes Hobbesii de bono et malo ut minoris momenti praetereo, id tantum annotandum esse censeo, ipsum in suis conclusionibus stricie dialectice procedere, quia ab unoquoque, iuxta ipsum, determinari debet, Secundum suas passiones, quid ipsi hic et nunc bonum et quid malum sit; ?) alia ratio in stati! absolutae libertatis non datur, ,nam ante Pac- ta et Leges condilas, nulla neque Justitia neque Injustitia, neque Boni neque Mali publici natura erat inter homines, magis quani inter bestias*. 5) -Civitate vero condita ratio boni et mali sunt leges civiles, seu voluntas magistratus, qui civitatis personam gerit; ) ,Mensura Boni el Mali in omni Civitate est Lex", !?) docet Hobbesius. Quomodo vero ista libertas humana in civitate lege civili moderetur, capite V. considerabimus.
1) Lev. c. 15, p. 79.
2) De Cive c. 3, a. 31, p. 26.
3) Lev. c. 6, p. 26. cf De Cive c. 14, a. 17, p. 107.
4j De Hom. c. 11, a. 4. p. 64.
5) De Hom. c. 11, a. 5, p 64.
8) Lev. c. 6, p. 27.
7) De Cive c. 3. a. 831, p. 26.
8) De Hom. c. 10. a. 5, p. 62. cf. De Cive c. 14, a. 9, p. 108, 9) cf. Lev. c. 6, p. 26.
10) Lev. c. 46, p. 322.
68.
Caput. V. Religio et libertas in statu
civili.
Satus quaestionis. Omnis religio, iuxta Hobbesium, tum in statu naturae, tum in statu sociali, immo in pacto vetere et adhuc magis in pacto novo, donec a potestate civili non agnos- catur, superstitio remanet. Harum una, quae ad temporis necessitates magis accommodata videtur, voluntate potestatis civilis lex civilis fit et, per consequens, religio civilis, quam multiplicem esse non posse, totamque potestatem ab ipsa manantem penes magis- iratum esse, patet. In hoc statu civili libertas adhuc perfectior fit, nam leges, quibus noxiae civium actiones prohibentur securi- tatem praebent. luxta Hobbesium rem ita se haberi, ex sequen- libus patebit.
Divisio. 1. Religionis civilis origo ejusque auctoritas.
2. Libertas civium in civitate. l. Religionis civilis origo ejusque auctoritas.
Religio naturalis, quae est simul et lex naturalis, et quae ab ipso definitur ,metus Potentiarum invisibilium .. Religio est; si publice acceptae non sint Superstitio^, 7) est unica vera religio, quia est dictamen rectae rationis naturalis, et ad illam, quantum possibile est, omnes aliae positivae religionis formae reducendae sunt. Hobbesius enim religionis positivae tres species distinguit, nempe 1. pactum Abrahae cum Deo, 2. pactum Israelitarum ad montem Sinai, 3. pactum novum. Pactum vero novum et pactum Israelitarum ad montem Sinai initium habent, iuxia ipsum, in pacto Abrahae cum Deo, quod adhuc duas causas habet: a. quia Abraham revelationem ipsi a Deo factam veram esse credi- dit et b. quia habuit potestatem absolutam in domesticos suos, qui voluntatem ejus ut legem divinam accipere tenebantur. ,Con- stat, .. credidisse Abrahamum, vocem illam Ííuisse vocem Dei, et revelationem veram et voluisse a suis coli illum, qui eum alloquutus erat, pro Deo universi creatore". ?) Sed cum Abraham summam potestatem in domesticos habueret, propterea et leges
1) Lev. c. 6, p. 28, 2) De Cive c. 16, a. 4, p. 126.
69.
condendi et contraversias dirimendi ius habebat, 5) eius enim voluntas, sicut summae potestatis civilis, eiusque praecepta do- mesticis leges fuerunt, ipseque iudex eorum supremus fuit. ?) Etiamsi suam superstitionem religionem positivam esse declaras- set, haec vera religio habenda fuisset, quia, iuxta Hobbesium, ,Superstitionem .. facere potuit Lex loci ut religio appellaretur, et Cultus omnes alii superstitiones", ?) quia ,Religio .. Philoso- phia non est, sed in omni civitate Lex, et propterea non dispu- tanda est, sed implenda*. *) Sic tota religio positiva, sicut iam ante vidimus, facta per pactum Abrahae cum Deo, ab ipso Hobbesio ad religionem naturalem reducitur, quae ad obtempe- randum legibus homines obstringere debet: manifestum est, ait, non fuisse alias leges, aut cultum quibus Abrahamus tenebatur praeter leges naturales, et cultum rationalem, et circumcisione". 5) Pactum populi Hebraei cum Deo ad montem Sinai pro Hobbesii doctrina de religione positiva maximi momenti est, quia ipse adventus Jesu Christi in mundum, iuxta illum, huius pacti violandi causa fuit, nam Jesus Christus venit ,ut Deo Patri per Pactum novitm, restitueret Regnum, quod a populo in Electione Sauli rejectum fuerat", $9 Quaerendum nunc est, inquan- tum Hobbesius istud pactum ad religionem naturalem referat. lam ex ante actis de religione positiva per pactum vetus satis nobis patet, leges huius pacti nonnisi leges naturales esse. ?) Ita et cultus reducitur ad mandata sive Abrahae sive Mosis, quae manifeste, rationis naturalis, i. e. legis naturalis sunt dictamina. Ex his patet ab Hobbesio et leges regni Dei, factas per pactum Israelitarum cuim Deo ad montem Sinai et cultum, ad leges na- turales, necnon ad religionem naturalem reduci. In legibus enim naturalibus et decalogus et leges policiae, judiciales et ceremo- niales suum initium habent. Idem et cum novo Testamento facit, asserens: ,Officii Servatoris nostri summa erat, viam docere, et media omnia ad salutem et vitam aeternam". 9) Ad salutem vero
3) cf. De Cive c. 6. p. 49.
?) cf. De Cive c. 6, p. 46.
3) De Hom. c. 14, a. 11, p. 82.
4) De Hom. c. 14, P. 78.
5) De Cive c. 16, a. 5, p. 126.
8) Lev. c. 41, p. 228.
?) cf. De Cive c. 16, aa. 10, 18, pp. 128, 136. 8) De Cive c. 17, a. 13, p. 147.
70.
nonnisi haec via datur: ,justitia et obedientia civilis, et obsetva- tio omnium legum naturalium". !) Quid apud Hobbesium justitia et oboedientia significet, iam ex ante actis patet. Iuxta ipsum, Chrislus potuit docere duobus modis: ,altero, ut theoreinata per rationem naturalem, .. altero, ut leges, per autoritatem divinam, ostendendo, talem esse voluntatem Dei". ?) Sed et leges istae, utpote originis divinae, nullum in civitate civem obligabant do- nec, docet Hobbesius, a potestate summa civili non acceptentur, nimirum: ,Testamentum novum ante Constantinum Magnum .. nemini potuit esse Lex; repugnat enim naturae Legis. Lex enim Mandatum est illius sive hominis, sive Coetus, qui Summam habet in Civitate Authoritatem". 3) Et sic summum officium Christi: viam docere, et artes ad obtinendam salutem et vitam aeternam, (quam sensu hobbesiano accipere debemus), ad legem civilem, i. e. ad legem naturalem i. e. ad religionem naturalem reducitur. Ad legem naturalem, quia ipsa legislatio civilis, ut in capite primo demonstravimus, lex naturalis est; ad religionem naturalem, quia, ut ibidem demonstratur, religio naturalis est lex naturalis. Itaque omnis religio positiva ab Hobbesio ad religio- nem naturalem reducitur, eo magis quod omnis religio positiva, quae, iuxta illum, ubique eadem sub diversa forma viget, nihil aliud est nisi arbitraria constitutio eorum, qui summam potesta- tem civilem habuerunt. ,Fundatores Civitatum, et Legislatores gentium primi, quibus Populum in obedientia continere consilium erat, sedulo providerunt: primo, ut praecepta Religionis non ab ipsorum ingenio, sed ab alicujus Dei vel Doemouis dictamine Populus profecta esse crederet, vel seipsos melioris naturae homi- nes quam caeteros eo fine, ut Leges suas libentius acceperent". 4) Proinde recte infertur, iu rebus quae religionem et praesertim positivam spectant sicut et in caeteris: ,sapientis autem est non ulterius . . credere, quam recta ratio, ea, quae dicitur, facit videri credibilia^. *)) Sed non solummodo sapientes, sed etiam ,paula- lim eruditur vulgus, et verborum quibus utitur tandem aliquando vim intelligit. Ex quo fit, ut cum doctores Religionis ea quae
1) De Cive c. 17, a. 13, p. 147. ?) De Cive ib. p. 147.
3) Lev. c. 42, p. 246.
4) Lev. c. 12, p. 59— 60.
5) Lev. c. 2, p. 8.
r£
non cohaerent inter se non modo ipsos loqui videant, sed etiam alios ita loqui Religiose jubere,proni sint, tum ipsos contemnere ut ignorantes, tum ipsam Religionem ut falsam suspicari, et eam aut corrigere aut ejicere e Civitate". ?) His consideratis satis nobis patet, Hobbesium omnem religionem positivam ad religionem natu- ralem reducere conatum esse, quod ex illis quae de philosophia religionis docet dialectice consequuntur. Patet proinde, neque pac- to Abrahae cum Deo, neque pacto Judaeorum cum Deo ad mon- tem Sinai, et quodammodo neque ipso christianismo cives, etsi christiani sint, obligari, donec ista religio positiva civitatis religio non fiat,i.e. donec ab auctoritate summae potestatis civilis ut lex civilis promulgetur. ?)) Data autem aliqua religione positiva in civi- tate quae iuxta mentem Hobbesii magis magisque elimenanda est e civitate, primo quidem a sapientioribus et deinde etiam a vulgo educato, ?) necesse est ad tempus saltem, iuxta Hobbesium, Deo i. e. naturae universi aliquod cultum exibere, qui alius non potest esse nisi cultus naturalis a recta ratione ejus qui summam civilem potestatem in civitate habet, per leges civiles declaratus. Alia vero religio aliusve cultus praeter illum summi imperantis, nullatenus admittendus est in civitate; ,quoniam. .C ivitas Persona unica est, docet Hobbesius, unicum exibere Deo cultum potest, id est Cultum Legibus Civilibus imperatum; qui Cultus publicus dicitur, nec potest esse nisi uniformis". *) Religio vero ista ,civi- lis^ et naturalis, etiam sicut religio positiva, ad tempus solum- modo valet, i. e. donec causae religionis naturalis scilicet: , Me- tus Spirituum. lgnorantia Causarum secundarum, Cultus eorum quae timent, et sumptio fortuitorum pro prognosticis*, 9). incog- nitae remaneant. His cognitis, nulla religio amplius in civitate locum habere poterit, immo tunc liberalismi dominatione patietur. Confitendum igitur est, ab Hobbesio religionem posilivam in civitate admitti solummodo ut malum populi rudis causa neces sarium.
1) De Hom. c. 14, a. 13, p. 83.
2) cf, Lev. c. 42, p. 246.
3) cf. De Hom. c. 14, a. 13. p. 83. Lev. c. 2. p. 8. 4) Lev. c. 31, p. 171—172.
5) Lev, c. 12. p. 57.
T2.
2. Libertas civium in civitate.
Hanc quaestionem tractamus sub triplici respectu:
a. Quid sit libertas in civitate. b. Qualis sit singulorum civium in civitate libertas. c. Qualis sit libertas socialis civium in civitate.
a. Quid sit libertas in civitate. Dicendo de libertate na- turali singulari, libertatem, iuxta Hobbesium, absentiam impedi- mentorum externorum motus esse probavimus. !) ,Liber dicitur is, qui ex iis quae viribus et arte propria facere potest, quin Ía- ciat quicquam vult non impeditur*. ?) Ex hoc patet, libertatem talem solis corporibus applicari posse, quia ,quod motui subjec- tum non est, obnoxium impedimento". ?) Et proinde, ,quando quis libere loqui dicitur, non Sermonis, sed loquentis Libertas est. Liberum denique arbitrium non voluntatis libertas, sed Vo- lentis est^, ^) quia voluntas est ultimus actus deliberationis, de- liberatio vero necessario sequitur datum obiectum et ,nihil aliud est nisi cominodorum et incommodorum facti quod aggredimur tanquam in bilance ponderatio, ubi quod praeponderat, necessa- rio secundum inclinationem suam procedit". ?)) Manifestum est, absolutam libertatem non esse in civitate, quia cum illa civitas conjungi non potest, 5) moderatur enim legibus et proinde ,cui- que libertas major vel minor, prout plus vel minus spatii est in quo versatur*. *) ,Libertas alia omnis, exemptio esta legibus ci- vitatis, et propria imperantibus". 9)
Errores circa libertatem civilem, iuxta Hobbesium, ex eo procedunt, quod homines ius civile a iure peculiari distingue- re nesciunt et ex eo, quod falsis graecorum et latinorum doctri- nis nituntur: ,factum est, ut homines nostri ab Infantia opinioni- bus illis innutriti, sub Libertatis falsa specie habitum tandem contraxerint tumultibus favendi, actiones eorum, qui Summam habent Potestatem reprehendendi, et rursus reprehendendi repre- hensores illos; idque cum tanti sanguinis effusione, ut vere possim, puto, affirmare nuncquam quicquam tam care emtum esse, quam Graecorum Latinorumque linguas emerunt partes hae mundi Occi- dentales". ?)
1) Lev. c. 14, p. 668, ib. c. 21, p. 104. De Cive c. 9. a. 9, p. 66. 2) Lev. c. 21, p. 104, 3) Lev. ib. p. 104. 4) Lev. ib. p. 104. 5) De Cive c. 13, a. 16, p. 98. 8) cf. De Cive c. 9, a. 9, p. 67; ib. c. 10, a. 1, p. 70. De Cive L, c. p. 67. 8) De Cive c. 9, a. 9, p. 67; vide Lev. c. 21, p. 104-5.
9 id . . ) Lev. c. 21, p. 107 73.
b. Qualis sit singulorum civium libertas in civitate.
Iuxta Hobbesium libertas civium dependet a silentio le- gum civilium. ,Libertatem habere Civis dicitur ad illas actiones de quibus in Legibus nihil definitur, et ad eas solas. Ia his.. uni- cuique id quod sibi maxime videbitur expedire, facere Liberum est", !) et ,in iis tantum rebus consistit, quas in Legibus feren- dis Legislator praetermisit^, hoc est, ,civium Libertas dependet a Legum Silentio*. ?) ,Libertas civium non in eo sita est, ut legibus civitatis exemti sint, vel ut ii qui civitatis summam pote- statem habent, non possint leges ferre quascunque volent. Sed quoniam omnes motus et actiones civium legibus nunquam cir- cumscriptae sunt, neque circumscribi propter varietatem possunt, necesse est, ut infinita pene sint, quae neque jubentur neque prohibentur; sed facere vel non facere suo quisque arbitrio potest. In his unusquisque dicitur sua frui libertate, atque in hoc sensu libertas hoc loco intelligenda est, nempe pro juris naturalis parte ea, quae civibus a legibus civilibus permissa, et relicta est". ) Et hoc sensu de libertate civium dicitur: ,servi et subditi liberi sunt, qui non sunt vincti, vel incarcerati*. *) Quid igitur inter liberum ci- vem et inter servum interest? Hoc, quod ,Liber quidem is fit qui soli civitati, Servus autem qui etiam concivi servit." 5) Civis tamen íruitur et quidem iure naturali ea libertate quae ad ipsius vitae conservationem et sanitatem spectat, quia ius ad ea pér pacta transferri vel abjici non potest, immo pacta quae id face- rent invalida essent. Videamus proinde has exceptiones. ,Pactum de seipso contra vim non defendendi invalidum esse", dicit Hob- besius. Et ulterius: ,si Summam habens potestatem, Civem, quan- quam jure morti condemnatum, seipsum interficere, mutilare, vel vulnerare; aut vi personam ejus invadenti non resistere; aut ab alimentis, medicina, aere vel alia re sine qua vivere non potest se abstinere jusserit, habet Civis ille recusandi Libertatem. Si quis Civis interrogetur a Summam habente Potestatem, vel per Au- thoritatem ejus de crimine quod ipse Civis commisit, fateri cri- men, nisi facti venia data, non obligatur; quia nemo obligari
1) Lev. c. 21, p. !05.
2) Lev. ib. p. 109.
3) De Cive c. 13, a. 15, p. 97. 4) De Cive c. 9. a.9, p. 66.
5) De Cive ib. p. 66.
14.
Pacto potest, seipsum accusare. Itaque si quis jubeatur contra hostem Publicum pugnare, quanquam si recuset, Potestati Sum- mae puniendi eum non desit Jus, potest tamen aliquando sine Injustitia recusare, ut quando alium militem non minus idoneum substituit. Si multi simul, contra Civitatis Potestatem Summam crimen aliquod commiserint capitale, propter quod, nisi se defen- dant, expectant mortem, quaeret aliquis utrum Libertatem illi conjunctis viribus se mutuo defendendi habeant. Habent certe. Nam vitas suas defendunt tantum. !) .Reliqua Civium Libertas dependet a Legum Silentio". ?) Rursus, ,si Civis Bello captus sit; vel Personae aut vitae ejus necessaria intra praesidia hostium sint; hostes autem vitam et corporis Libertatem illi permittant, ea conditione, ut Victori Subditus sit, Civis ille conditionem ac- cipiendi libertatem habet; et cum acceptaverit, Victoris subditus est; nam alia ratione conservare se non potuit. Si quis autem ab hoste in carcere aut vinculis deteneatur, nec credatur sibi cor- pus suum, Pacto vinctus non intelligitur, ideoque aufugere vel servare se quocunque modo jure potest". ?) Sed in aliis casibus civis non potest pactum novum inire absque licentia summi im- perantis. ^ Ex iuribus summi imperantis patet, civem non solum jus non habere determinandi quis sit amicus, vel hostis, quando bellum, quando foedus, quando pax et quando induciae facien- dae sint, sed ,neque qui cives, quae aut quorum hominum auto- ritas, quae doctrinae, qui more$, quae orationes quae combina- tiones, et quorum hominum, saluti civitatis vel commodae vel adversae sint. Haec et. similia omnia, a civitate, id est, a sum- mis imperantibus, si opus est, discenda sunt". 9)
Proprietas civium non est civium, sed ejus qui summum habet imperium, quia ,constitutio Proprietatis Civitatis opus est". 9) Religionem mutare, iuxta ipsum, subditus non potest, quia, sicut supra demonstratum est, ab ipso non admittitur in civitate nisi una religionis forma, illa scilicet, quam summa civitatis potestas indicat. De libertate ergo religionis, dum aliqua religio a civitate profitetur, loqui non potest: cives enim religionem summi impe- rantis sequi tenentur.
1) Lev. c. 21, p. 180-9. cf. De Cive c. 2, a. 19, p. 15. Lev. c. 14, p. 70.
- 2) Lev. c. 21, p. 109. S)Lev. c. 21, p. 110. cf. ib. c. 20, p. 103. 4) cf. Lev. c. 18. p. 86.
5) De Cive c. 17, a. 11, p. 146. cf. Lev. c. 20, p. 103. $) Lev. c. 24, p. 122.
75.
€. Qualis sit libertas socialis civium in civitate.
Hanc quaestionem in duas partes distinguere possumus:
l. de libertate familiae in civitate;
2. de libertate diversarum societatum inter cives.
Manifestum est ex supradictis, cives tanta libertate gau- dere, quanta ipsis a iure naturali conceditur, i. e. in quantum a lege civili non contrahitur.
1l. Familiam quod attinet, Hobbesius, de ritu sacramen- torum et de ecclesiasticis agens, matrimonium sacramentum non esse aperte declarat, !?) asserens, ad sacramenti essentiam consen- sum legum civilium necessarium esse, ?) immo ab hoc consensu stabilitatem matrimonii dependere dicit: , Apud eos.. qui non permittunt hujusmodi contractus, nisi ea lege ut nunquam dissol- vantur, matrimonium solvi quidem non potest et ratio est quod civitas illud solubile fieri vetuit, non quod matrimonium sit Sacramentum*. ?) Ad sui temporis tamen opinionem sese accom- modans, ait: ,circa matrimonium nuptiarum ceremonias, quae in Templo peragendae sunt, peragere, conjugibus benedicere,.. ad Ecclesiasticos íortasse solos pertinebit, caetera omnia, nempe qui, quando, quibus pactis matrimonia fiant, penes leges civitatis sunt*. ^) Per matrimonium constituta familia etiam generatio no- va adest; tamen ius patris, iuxta Hobbesium, in filios est ,non quia filium genuit, sed quia consensit filius, vel propter alia ali- qua argumenia*, 5) quia in generatione concurrunt duo: ,si ergo Dominii jus sola dGeneralione definiretur, duo essent Domini, quibus ambobus obedire impossibile est". 9) Et educa- tur filius, praesertim in statu naturae, ea lege ,ne adultus hostis fiat, hoc est, ea lege ut ipsi obediat". ?) Tamen ,Patri debetur post Civitatem honor summus, ut cui in filium ante constitutas civitates Potestas erat Summa". 98) ,Jura denique omnia Dominii Paterni tum Despotici sive Herilis eadem sunt quae Summae Potestatis in Civitate per Institutionem*, 9?) et ea, lege civili ta- cenle, in civitate manent.
Ex his patet Hobbesium docere, non solum civitatem sed
1) cf. Lev. c. 44, pp. 293, 294.
?) Cf. De Cive c. 6, a. 16. p. 47, adnot.; Lev. c. 47, p. 324.
3) De Cive ibid. p. 47.
4) De Cive ib. p. 47.; cf. ib. c. 17, a. 10. 145.
5) Lev. c. 20. p. 99,
$) Lev. c. 20 p. 99.
7) De Cive c. 9, a. 3, p. e4.
8) Lev. c. 27, p. 145. 9) Lev. c. 20 p. 101.
76.
etiam vitam domesticam, immo ipsum ius paternum in contractu sociali originem habere.
2. Libertas societatum inter cives. Societates Hobbesius vocat ,systema", et hoc modo definit: ,Per Systema intelligo numerum qnemcunque hominum in rem ipsorum communem con- gredientium", ?) Societatum divisio. Omnes societates seu ,syste- mata^ civium Hobbesius in regularia et irregularia dividit. ,Re- gularia quidem ea sunt, in quibus Homo vel Coetus unus Per- sonam gerit omnium. Caetera autem omnia sunt Irregularia". ?) Adhuc, ,regularia alia Absoluta sunt sive Independentia, id est nemini subdita praelerquam suae propriae Personae Repraesen- lativae; quales sunt Civitates, et quidem solae. Alia sunt Subor- dinata, nempe Summae Potestati Civitatis, cui tum singuli tum etiam qui ipsorum Personam gerit, subjiciuntur.. De Systemati- bus Subordinatis alia politica sunt, alia Privata. Politica .. ea sunt, quae ab Authoritate Summae Potestatis Civilis constituta sunt. Privata ea sunt, quae consitituuntur ab ipsis Civibus, vel Authoritate aliqua extranea, quae Authoritas, quia a Potestate extranea derivatur, Publica non suut.. Systemata Privatorum alia licita sunt, alia illicita. ?) ,Systemata Irregularia sunt quae cum Personam non habeant consistunt in concursu tantum Populi; quae si Lege Civili non sint vetita et sine mala intentione fiant.. Licita sunt. Quando autem consilio inalo confluunt, vel, si mul- titudo magna sit, incognite, Illicita suni*. 5 ,Systema Privatum Regulare, idemque licitum illud est, quod sine Literis aut man- dato Summae Potestatis, praeterquam Legibus omnium Civium communibus constituitur.. Systemata Regularia quidem, sed Illicita, ea sunt quae fiunt ab hominibus in unam personam coeuntibus, sine omni Authoritate Publica. Qualia sunt, Systemata Mendi- corum et Furum, eo fine ut inendicent furenturque commodius. Etiam privata et Illicita sunt Systemata ea sive Fraternitates au- thoritate externa constitutae ad propagationem Doctrinarum, vel ad Factionem, contra Civitatis Potestatem Summam: 5)
Haec omuis llobbesii doctrina de religione et libertate non terminatur in civitate existenti, sed ad statum maxime per- fectum teudit, neipe ad statum perfectae libertatis, de quo capite sequenti.
1) Lev. c. 22, p. 111. 2)8Lev;sib2 pH: SsEevAib- D: DLL, 4) Lev. ib. P. 112. 5) Lev. c. 22, p. 117.
Z5
Caput VIL. Status libertatis perfectae, seu via ad absolutismum democraticum irreligiosum.
Status quaestionis.
Vita humana civilis prae diversa forma regiminis civi- lis magis vel minus perfecta est; quo magis potestas civilis de- pendet a civibus, quo magis cives non solum auctores, ut Hob- besii elocutione utar, sed et actores sunt, eo magis liberi sunt, eo maiore felicitate iíruuntur. Sed iam supra demonstratum est, omnem potestatem civilem initium suum in democratismo habere, quia, iuxta illum, potestas civilis contractu civili instituitur. Sed cum cives nondum eruditi sint, neque sese gubernare, neque felicitatem assequi possint, indigent alia forma quae a democra- tismo differt, nempe monarchia absoluta. Populus vero eruditus monarchia non indiget, se ipsum regere incipit et absque metu aliquo, qui proprius est aliis evolutionis statibus, perfecta liber- tate fruilur, haecque, iuxta Hobbesium, in democratia absoluta et in absentia cujusque religionis excepto cultu naturae universalis consistit. Hanc esse mentem Hobbesii per partes demonstrabimus:
Divisio: 1. De absolutismo potestatis civilis. 2. Via ad democratismum. 3. Via ad absolutismum democraticum irreligiosum. In hac quaestione his operibus Hobbesii usus sum: l. Logica c. 5. 2. Philos. pr. c. 7. 3. De Homine cc. 10, 14. 4. De Cive cc. 2, 5, 6, 7, 10, 12, 13. 15, 16. 17, 18. 5. Leviathan cc. 6, 8, 11, 12, 14, 16, 18, 19, 20, 21, 26, 29, 30, 34, 38, 39, 41, 42, 43, 44, 45, 47. 6: App. ad Lev. c. 1.
l1. De absolutismo potestatis civilis.
Ex supra tractatis de summa potestate in civitate, de eius institutione et de juribus iam clare patet, Hobbesium absolutis- mum civilis potestatis profiteri, dicit enim: manifeste, .. Sum- mam Potestatem, sive ea in uno homine, ut in Monarchiis, sive in uno Coetu, ut in Democratiis et Aristocratiis, collocata sit, tantam esse oportet quantam facere eam possunt homines. Quan- quam autem de Potestate indetinita multa incommoda homines
T8.
imaginari sibi possunt, incommoda tamen quae Potestatem limi- tatam comitantur... multo sunt majora. Conditio hominum in hac vita sine incommodis nunquam erit". . ?) , Adeo durum ma- ximae parti hominum videtur esse summum hoc imperium et potentia absoluta, ut ipsa etiam nomina oderint". ?) Manifestum est aulem illi absolutam potestatem competere, cujus iuris est reos punire, quia hoc ,fieri non potest sine potestate absoluta,. ?) Et haec absoluta potestas civilis manet in qualibet forma civita- tis. ,Manifestum est,.. esse in omni civitate aliquem hominem unum, vel concilium sive curiam unam, quae potentiam in cives singulos jure habet tantam, quantam extra civitatem unusquisque habet in se ipsum: id est, summam sive absolutam, viribus civi- tatis, neque ulla alia re limitandam*, 4) propterea quod ,civitas existere sine summo imperio non potest*. 5 ,Dicent fortasse aliqui conditionem Civium esse miseram, ut qui libidini et pas- sionibus Regentium sunt obnoxii.. Non.. cogitant quod res humanae sine incommodo esse non possunt". 9) Ex altera parte in civitate multa commoda sunt, nam ,extra civitatem unicuique ita jus est ad omnia, ut tamen nulla re früi possit. In civitate vero, unus- quisque finito jure secure fruitur.. Extra statum civitatis, unus- quisque libertatem habet integerrimam quidem, sed infructuosam; propter ea quod qui propter libertatem suam omnia agit arbitrio suo, propter libertatem aliorum omnia patitur arbitrio alieno. At civitate constituta, unusquisque civium tautum libertatis sibi retinet, quantum sufficit ad bene et tranquille vivendum, tantum item aliis adimitur, ut non sint metuendi . . Extra civitatem, quilibet a quolibet jure spoliari et occidi potest. In civitate ab uno tantum. Extra civitatem, fructus ab industria nemini certus; in civitate omnibus. Denique extra civitatem, imperium affectuum, bellum, metus, paupertas, foeditas, solitudo. barneries, ignorantia, feritas; in civitate, Imperium rationis, Pax, securitas, divitiae, ornatus, societas, elegantia, scientiae, benevolentia". ")
1) Lev. c, 20, p. 103.
2) De Cive c, 6, a. 17, p. 48. 3) De Cive ib. p. 48.
1) De Cive ib. pp. 48—49.
5 De;Ciyecc; 15, a. 1, p. 111. 8) Lev. c.18, p. 91.
?) De Cive c. 10, a. 1, p. 70.
79.
Et sic patet, ab Hobbesio nonnisi potestatem civilem absolutam concepi. Estne Hobbesius monarchista? Nullatenus! quod ex ipsius scriptis et propensione patet; nam fero semper de summa potestate civili agens, addit ,sive is sit unus homo sive curia una", et ad Fr. Godolphinum scribens in hac re men- tem suam manifestat: ,Causam tamen cur pars utravis succenseret mihi, nullam video. Quid enim facio, praeterquam quod Potes- tatem Civilem, quam quicunque possidebit, maximam esse volet, quantum possum 1nagnitico*. ) Sed adhuc magis clare eius democratismus ex doctrina civili infertur, nempe ex eius propen- sione ex sensu interno. Sic omuis civitas iuxta ipsum constituta est modo democratico, nempe per contractum civile, et perfecta libertas et felicitas rursus est solummodo in civitate democratica, ubi populus se ipsum regit. Itaque, initium et finis civitatis in democratismo, in via autem, quantum est via ad finem, monar- chismus habetur.
Ita rem sese haberi, probo:
2. Via ad democratismum.
Quaelibet civitas condita, suis legibus regitur, habetque suam formam civilem et quidem unam ex tribus: vel monarchiam, vel democratiam, vel arisiocratiam, nam omnes alias civitatum formas Hobbesius ad istas reducit. Quid vero sentiendum sit de his, in quanam condicio civium melior sit, quaenam civitatis forma optanda sit, en quaestiones ad quas respondere necesse est.
Manifeste, distinguenda est forma civitatis ut finis ulti- mus vitae civilis et ut optima via ad hunc finem obtinendum. Suo tempore Hobbesits aperte democratismum docere non potuit, id enim nimis periculosum fuit. Nihilominus recte intellexerunt tum in Anglia tum in Gallia quid de potestate regia sentiret. Ipsemet Samueli Sorberio scribit: ,Certant enim inter se Viventes de Ingenio, Certant mecum Politici multi, et Clerus de Jure Re- gio.. Hi omnes mihi inimici sunt. Fugere me ex Anglia in Gal- liam coegit cleri pars una; et rursus fugere e Gallia in Angliam coegit cleri pars alia^.. ?) Sed Hobbesius monarchiam laudat, fortasse objicient aliqui. Sane! De excellentia monarchiae ipse
1) Lev. Ep. ded. p. 2. 2, Dialogus Phys. de Natura Aeris. Dedicatio.
80.
multa scribit, ?) dicitque monarchiam optimam esse civitatis spe- ciem; ?) sed nec aliae ipsius sententiae oblivisci licet: , Differentia inter tria haec Civitatum genera non consistit in diversitate po- testatis, sed in diversitate aptitudinis Civium ad finem suum, nempe Pacem et Defensionem. ?) Dum igitur cives ob aliquas causas ad pacem conservandam et ad civitatem defendendam minus apti sunt, protectionem aliquorum, monarchae scilicet vel optimatum quaerere debent; dum vero sibimetipsis sufficiunt, protectionem fortiorum quaerere superfluum est. Et revera, in mo- narchiis cives ad oboediendum regi tenentur ,tamdiu nec diutius.. quam (*) diu) manet Potentia Cives protegendi*, 4 et hoc ad omnem potestatem extendit. Nunc quae ,monarchia^ et quae ,democratia^ incommoda secum ferat exponam et ex eorum col- latione quaenam sint graviora dicam. Primum argumentum pro monarchia ex similitudine inter ipsam et regimen Dei in universo sumit; sed iam sub fine articuli dicit: ,quamquam Monarchiam commendatiorem nobis exibeant, tamen quia id non rationibus, sed exemplis et testimoniis faciunt, omittemus*. ") De illis vero, quibus unius regimen quia unius est displicet, ait: , Hi sane sub- strahere se ab imperio unius Dei, si possent, vellent". 9) Dein- ceps incommoda quae sunt in monarchia cum illis, quae democ- ratia fert, comparat. ,Inter incommoda imperii summi unum est, quod imperans praeter pecunias ad sumtus publicos.. possit etiam, si velit, alias exibere per libidinem, quibus filios, cognatos, gratiosos atque etiam adulatores ditare possit. Contitendum est, incommodum quidem hoc esse, sed ex numero eorum quae in omni genere civitatis reperiuntur*. " Et deinde demonstrare ea conatur,in Monarchia autem tolerabiliora, quam in democratia 8) esse, sed eius argumentum potius aristocratiam quam democratiam veram impugnat. Ulterius, ,Summi imperii incommodum aliud est, metus ille mortis perpetuus, in quo unumquemque versari necesse est, dum reputat secum, posse eum qui imperat, non modo poenas quas velit, in quae velit peccata constituere, sed
I) cf. Lev. c. 19, pp. 93, 94, 95. De Cive C. 10, a. art. 3. usque ad 2) cr. De. Cive'c. 10, a. 3, p. 71. finem capitis.
3) Lev. c. 19, p. 95.
4) Lev. c. 21, p. 110.
5) De Cive c. 10, a. 3. p. 71. -
8) De Cive ib. a. 4, p. 71.
?*) De Cive c. 10, a. 6, p. 72. cf. Lev. c. 19, p. 94.
8) De Cive l. c. p. 72.
8l.
etiam cives innocentes, et qui nihil contra leges commiserunt, ira et libidine jugulare*. !) Et quaestionem sic solvit: magnum hoc revera in omni civitatis specie incommodum est, ubi fit. . sed vitium est Regentis, non Regiminis*. ?) Quid in tali solutione lateat, patet: regem ingralum semper manere, potestatem vero in democratia mutabilem esse, illudque quod ad incommoda tollenda melius sit, eligendum esse. ,Sunt qui ideo Monarchiam Demo- cratia incommodiorem putent, quod illic minus libertatis sit quam hic*. 3) Sed quid ipse dicit? ,si per libertatem intelligant exem- tionem a subjectione, quae legibus, hoc est, mandatis debetur populi, neque in Democratia neque in alio statu civitatis quo- cunque ulla omnino libertas est. Si libertatem in eo sitam esse intelligant, ut paucae sint leges, pauca vetita, . . tunc nego plus esse libertatis in Democratia quam in Monarchia". ^ Ex hac solutione inferri potest homines sub regimine democratico maiore libertate quam in monarchia non írui, sed neque minore. Ergo sub hoc respectu ambae aequales sunt. Insuper sibi aliam ditfi- cultatem proponit: ,sed ob hoc ipsum fortasse aliquis. statum popularem maximo intervallo Monarchiae anleferendum esse dicel, quod illic, ubi scilicet negotia publica omnes tractant, pru- dentiam, scientiam, eloquentiamque suam in deliberationibus circa. res - maximae difficultatis et momenti publice ostendendi potestas omnibus facta sit; id quod propter naturae humanae innatam laudis cupidinem, omnibus iis qui vel talibus virtutibus antecellunt, vel sibi videntur caeteris antecellere, omnium rerum est jucundissimum"*. 5) Ad positam quaestionem directe non respondet, sed demonstrare conatur maxima incommoda sequi ex ,iucerto certamine inanis gloriae, certissimas suspicere ininicilias,.. odisse et odio esse ob dissimilitudinem opinionum; concilia et vota nostra ubi non est opus, sine fructu omnibus patefacere; rem dome- sticam negligere*. 9) Hac solutione magis democratia quam mo- narchia fulcitur. Nihilominus deinceps demonstrare vult, ,quare minus recte in magnis conventibus deliberari quam ubi conciliari sunt pauci^, ?) quae contra democratiam dicta esse videntur
1) De Cive c. 10, a. 7, p. 78.
2?) De Cive ib. p. 73.
3) De Cive ib. a. 8, p. 74.
J) De Cive ib. p 74.
5) De Cive ib. p. 74-75.
6) De Cive c. 10, a. 9, p. 75.
7) De Cive c. 10, a. 10, p. 78. cf. Lev. c. 19, p. 94.
82.
quod non stat, quia pro ipso ,pauci*: periti, magni vero ,con- ventus, — imperiti sunt. Deinde aliam objectionem contra demo- cratiam affert:—,ubi legum ferendaruin potestas summa ad con- ventus tales defertur, leges instabiles esse, mutarique, non ad mutationem status rerum, neque ad mulationem animorum sed prout maior numerus hominum nunc ex hac, nunc ex illa facti- one confluxerit ad curiam". !) Hoc revera in democratia accidit; sed si curia esset immutabilis, neque expressa maioris partis civium voluntas, neque democratia esset. Etiam alias obiectiones contra democratiam affert. ,Hoc etiam.. deliberationes magnorum coetuum incommodi habent, quod civitatis consilia, quae tacita saepissime permagni interest, ante ad inimicos proferantur, quam possint perduci ad effectum". ?) Sed manifestum est, exploratores etiam in parvis coetibus adesse posse. Et ulterius: ,Quod si De- mocratia populus deliberationes de bello et pace et de legibus ferendis ad unum, tantum, vel valde paucos deferre vellet, con- tentus nominatiore magisiratuum, et ministrorum publicorum, hoc est, authoritate sine ministerio, tunc fatendum est, Democra- tiam et Monarchiam hac in re aequales fore". ?) Id est, quando populus singulas quaestiones non solvit, sed ad id suos ministros eligit, ,Ex quo intelligitur regiminis commoda vel incommoda, non illum in quo residet civitatis authoritas, sed imperii minis- tros sequi". 4) Hoc ut argumento utitur ad contradictionem diluendam in monarchia summam potestatem in rege puero esse posse dicendo: ,nihil impedire, quin civitas recle gubernari pos- Sit, quariquam Monarcha foemina vel puer vel infans sit, modo ii negotiis pari sint, qui ministeriis et muneribus publicis praediti sunt". 5) Si ergo monarcha tanti valet, ut supremo imperio, quod in ipsum, iuxta Hobbesium, a populo transfertur, uti possit, ma- nifestum est, concludit, populum, qui est fons auctoritalis, sese dirigere posse. Ipsius vero argumentum: ,Monarchia itaque omnium optimum in castris regimen est", 9) vera similitudo est, spectatque socialis vite summum negotium, i. e. defensionem. Bello absente, abest non solum necessitas absolutismi unius
1) De Cive c. 10, a. 13, p. 76, Lev. c. 19, p. 94. 2) De Cive ib. a. 14, p. 76.
3) De Cive c. 10 a. 15, p, 77.
4) De Cive c. 10, a. 16, p. 77.
5) De Cive ib. p. 77.
9) De Cive c. 10, a. 17, pp. 77 — 78.
83.
hominis in castris, sed etiam in aliis quaestionibus vitae socialis, Argumentum hoc, ex comparatione sumtum, valet tum pro mo- narchia, tum valet pro democratia, sed in alio et alio sensu. Ultimum vero argumentum sumit pro monarchia ex eo quod subditi sunt haereditas imperantis. Et cum unusquisque sua sponte haereditatem suam conservare studeat, inferre debemus, imperantem sua sponte de suis subditis curam habere. !) Sed huius argumenti altera pars non est manifesta, nempe, populum eruditum sibi optime providere posse, quia ipse sibimet ipsi est maxime amicus et de suis bonis studiosus.
De aristocratia ipse dicit, si haereditaria sit, ,et quae contenta Magistrorum electione, deliberationes ad paucos, et ma- xime idoneos transmittit, et simpliciter quae Monarcharum regimen maxime, populi minime imitatur, eam civibus singulis et meliorem caeteris et diuturniorem esse",?) sed, manifeste, non toti populo, sed singulis civibus. Alias civitatum formas, quae tunc tempore vigebant, reducit Hobbesius ad istas tres: monarchiam, aristocra- tiam et democratiam, et quae de his tribus dicla sunt, pro aliis omnibus valent et ideo illas seorsim non considerabimus.
Allata argumenta Hobbesii pro monarchia, magis demo- cratiae quam monarchiae favent, si haec non ut via ad obtinen- dum finem, sed ut ipse socialis — civilis vitae finis consideretur. Idem ex illis quae ius successionis defendendo asserit, patet. Difficultas de Jure Successionis maxima in Monarchia est, circa quam duae quaestiones esse possunt, altera an Monarchae prae- senti Jus sit quem vult eligendi; altera quis sit quem velit. Ad primam autem considerandum est, aut Jus illud Monarchae prae- sentis esse, vel multitudinis solutae. Si Monarchae sit praesentis, moriente illo Civitas dissolvitur, quia nullus est qui Jus illud postulare sibi potest homo singularis; multitudo autem neque agere quicquam aut loqui potest, ut quae Persona amplius non est.. In Democratia Coetus totus deficere nisi deficientibus Civibus non potest. Quaestiones igitur de Jure Successionis ad Democratiam non pertinent. In Aristocratiis autem si quis ex
I) ci. De Cive c. 10, a. 18, p. 78, Lev. c. 19 p. 93. ?- De Cive c. 10, a. 19. p. 78
84.
N
Coetu Summo motiatur, alterum in illius locum a Coetu ipso, vel ipsius Authoritate, substituendum esse.. manifestum est". !) Mani- festum est, hac ratione democratiam optimam civitatis formam esse, quia neque ullam difficultatem in quaestione de successione admittit, neque morti subjicitur. Monarchia e contra morti subji- citur et quidem ob quatuor causas, quarum duae sunt naturales et aliae duae artificiales, nempe 1. si rex pro se et pro suis haere- dibus imperio cedit vel absque cognato successore moritur; 2. si amplius non habet potentiam cives protegendi; 3. si rex inimicus populi fit, per tyrranicidium, quod Hobbesius vocat ,hosticidium", et 4. via revolutionis. Cessat obligatio sumniae potestati oboedi- endi, si amplius cives protegere non potest, quod praesertim ac- cidit, cum summa potestas civilis in manibus paucorum vel ziuius hominis, regis, residet, quia obedientiae finis est Prutectio". ?) Jus enim hominum seipsos protegendi naturale, a':ando a nemine alio protegi possunt, nullo Paclo extingui potest". ?) Proinde, »Si civilas venerit in potestatem hostium, ita ut resisti eis non possit, intelligitur is qui prius suminam *abebat potestatem, eam iam amisisse". ^ Hic Hobbesius de su:ima potestate regia loqui- tur, nam monarcha pro tempore electus a populo potestate privari potest: ,populus qui per tempus Monarchae teujporario praes- criptum jure convenit, potest eun 'em imperio, si velit spoliare". 5) Tyrrannicidium estne licitum? Nunquam, clamat Hobbesius, hanc- que seditiosam doctrinam, quae ,hodie a nonnullis Theologis, et olim ab omnibus Sophistis F latone, Aristotele, Cicerone, Seneca, Plutarcho, caeterisque Graecae et Romanae Anarchiae fautoribus non modo licita, sed etiam maxima laude digna existimanda est^, ) rex extirpare deberet. Quid his sibi vult? Manifestum est, omnes hos philosophos ab Hobbesio, propriis rationibus ducto, sophistas appellari, sed seque.itia probant, ab ipso tyrannicidium traditum esse: ,is quem occidi ut. Tyrannum, volunt, vel jure imperat, vel absque jure; si abrque jure, hostis est, et jure occi- ditur: sed dici debet hoc non Tyrannicidium, sed hosticidium".")
1) Lev. c. 19, p. 78. cf De Cive c. 7, a. 18, p. 59.
2) Lcv. c. 21, p. 110, 111.cí. De Cive c. 7, a. 18, p. 59. 3) Lev. ib. p. 110:
4) De Cive c. 7, a. 18, p. 59.
5) De Cive ib. p 58.
8) De Cive c. 12, a. 3, p. 8&4.
?) De Cive ib. p. 84.
85.
Quaestio proinde nova oritur, quando iure et quando absque iure rex imperet. Manifestum est, regem Suo iure abuti ctim ea quae conservationi vel sanitati civium obsunt, imperat; in his pro- inde cives oboedire non tenentur. ) Ex supradictis de libertate personali civium colligere possumus in quibus cives integra liber- tate fruantur et in quibus imperator suo iure abutitur, fitque uniuscuiusque hostis naturalis. His considerationibus novas ad- dere possumus. Summus imperans, rex, obligatur praestare civi- bus non solum id ,ut possent, quantum conditio fert humana, jucundissime vivere", ?) sed eliam ,ut cives bonis omnibus, non ad vitam modo, sed etiam ad delectationem abunde instruantur", 3) quia ,civitas.. non sui, sed civium causa instituta est"; 5) non solum ab hoste externo defendere, opiniones perversas in ipsa civitate extirpare, ?) sed etiam lege naturali eis libertatem intac- tam relinquere tenetur, )) omnibus aequalem se praebere, praeser- tim in oneribus civitatis civibus imponendis, ?) et nullo modo aliquas societates ,factiones" religiosas permittere, quia ,Princi- pes, qui factionem permittunt, idem faciunt, ac si hostem intra moenia reciperent. quod est contra civium salutem, et propterea etiam contra leges naturales". 5) Ex altera vero parte, ne leges contra rationem naturalem fiant, nam quod est legi naturali cont- rarium, est contrarium rationi naturali; ?) ne interficiantur oboe- dientes nam hoc facientes ,peccant contra leges naturales, id est, contta Deum", !?) aliter sese habeat ad rebelles, proditores, quos puniet iure belli, !) ne se imisceat rex omnibus iudiciis, consul- tationibus, etc.., quia ,ibi administratio talis est, acsi Deus prae- ter naturae ordinem, se ipsum ad materiam omnem immediate ap- plicaret*^, 32) ne exigat rex sibi cultum divinum, quia tunc esset idolatria; sed si ,Rex terrore mortis, vel alicujus poenae gravis, ad hujusmodi Cultum compellat, Idolatria non est. Cultus enim qui cogitur per vim imperii, signum non est Honorantis interne
1) cf. De Cive c. 2, a. 18, p 19.
2) De Cive c. 18, a. 4. p. 91 —2.
3) De Cive ib. p.91 — 2.
4) De Cive c. 13 a. 3, p. 91. cf. Lev. c. 30, p. 157: Salus poptli.. 5) De Cive c. 13, a. 9, p 94.
8) De Cive ib. a. 15, p 97.
*) cf. De Cive ib. aa. 10, 17.
8) De Cive c. 13. p, 96, ci. Lev, c. 26, p. 137.
9) cf. Lev. c. 26, p. 137. De Cive c. 13, a. 17 p. 98. 10) De Cive c. 6. a. 13, p. 45.
11) cf, De Cive c. 14, a 22, p. 110.
2) De Cive c. 13, a. 1, p. 91.
86.
sed metuentis mortem". ?) Si addamus his ea quae dicta sunt de iure naturali uniuscujusque non obstantibus contractibus in vitam suam et sanitatem, nempe circa ea omnia contractus est invalidus; invalidum est ,pactum de seipso contra vim non de- fendendi*, civis etiam a iure ad mortem condemnatus, potest resistere vi personam ejus invadenti; neque crimen suum fateri tenetur; habet ius recusare contra hostem publicum pugnare, sci- licet si hostis ad pugnam magis sit idoneus quam ipse; scelerati habent ius viribus unitis potestati civili resistere, — ?) has Hob- besii sententias perniciosissimas esse et viam ad rebellionem prae- parare, patet. Scilicet, si rex iura civium naturalia non tuetur, eo ipso rex esse desinit, fitque naturalis hostis, quem occidere in defendendo iura sua unicuique licitum est, et tunc uon tyranni- cidium, sed hosticidium vocatur. ) Sed si ob aliquas causas illum occidere impossibile est, et ex altera parte civibus periculum vitae adest, securitatem ope rebellionis quaerere ius naturale est. Haec doctrina in sequenti sententia clare exprimitur: ,Quid autem si mulli simul, contra Civitatis Potestatem Summam crimen ali- quod commiserint capitale, propter quod, nisi se defendant, expectant mortem, quaeret aliquis utrum Libertatem illi conjunctis viribus se mutuo defendendi habeant. Habent certe. Nam vitas suas defendunt tantum; id quod et Innocenti et Nocenti aeque licet". 4) Cum, sicut diximus, unicuique, si mortem timeat, contra illos pugnare liceat, et ,si civitas venerit in potestatem hostium ila ut resisti eis non possit, intelligitur is qui prius summam hab2- bat potestatem, eam iam amisisse", ?) et omnium legum auctori- tatem amplius non penes regem regno expulsum, sed penes illum esse qui hic et nunc summam potestatem habet: legum authoritas, ait Hobbesius, etsi antiquissimae sint, vim Legium, non a Consuetudine, sed a voluntate snmmae Potestatis prae- sentis habent*, — 5) manifestum est ergo non solum regem occidere ut hostein tum uniuscuiusque civis, tum civitatis, sed eliam seditionem concilare, dum spes vincendi adsit, omnibus licere. , Ad hanc spem necessario requiruntur quatuor, nurmn:erus,
1) Lev. c. 45, p 8311 . 2) ci. Lev. c. 14, p. 70. Lev. c 21, pp. 108, 109. De Cive c. 7, a.
19, p. 15. 3) cf De Cive c. 12, a.:. p. 84.
1) Lev. c 21, p. 109.
5) De Civec 7, a. 18, p. 59. 8) Lev. c. 26, p. 130.
87.
instrumenta, mutua fiducia, et Duces ..* !) Immo seditiosi magni animi homines vocari possunt, quia ipsi a vexatione regis con- cives liberare conantur: ,animi magni opus proprium est auxiliari, et a contemptu alios liberare". ?)
Nullus est philosophus XVII saeculi, qui, ut Hobbesius, tam ratione cives ad revolutionem — praeparaverit, suam mentem modo aperte manifestando, imodo defensione potestatis regiae eam obtendendo.
3. Via ad absolutismum democraticum irreligiosum.
Ex supradictis iam patet, Hobbesium fautorem potestatis absolutae et quidem democratiae esse. Sed sicut ad democrati- smum per potestatem absolutam regiam proceditur, ita et ad liberalismum religiosum eadem via. Quid de religione docuerit Hobbesius iam vidimus. Ea tantum commemoro: ad fidem unicus articulus necessarius est, i. e. ,quod Jesus est Christus*. *) Jesus Christus non est Deus — Homo, sed solum Dei personam gessit ^) et fuit aliqua gratia excellenti ditatus; ) in mundum venit, ,ut Deo Patri per Pactum novum, restitueret Regnum, quod a populo in Electione Sauli rejectum fuerat", 9) ,et qui vitam aeternam, quam perdideramus in Adamo, restitueret". ") Quid vero significet apud Hobbesium vita aeterna immortalitate animae humanae ne- gata, 8) iam vidimus. Ulterius: non datur Ecclesia Christi vera, apostolicalis, universalis, ?) sed tot sunt Ecclesiae quot civitates, immo civitas christiana et Ecclesia identificantur; 1?) omnis potes- tas in spiritualibus derivatur a summa potestate civili; 7) sacra- menta proprie nulla sunt, baptismum etiam non est necessarium, quia est solummodo sigaum pro memoria sicut et ,coena Domi- ni^, 2) neque quemquam ab Ecclesia excomunicari possibile est. 1?) Tale est fundamentum religionis positivae Hobbesii. Sed ista religio duabus partibus constat: cultu et fide. ^) Omittamus
1) De Cive c. 12, a. 11, p, 88.
2) Lev. c. 6, p. 29.
3) Lev. c. 43, p. 283. idib. c. 42, p. 235. ib. c. 47. pp. 326, 377.
1) Lev. c. 16, p. 81
5) cf. Lev. c. 34, p. 186.
5) Lev. c. 41, p. 228
7?) Lev. e. 43. p. 283. ci. ib. c. 47, p. 326.
8) cf. Lev. c. 44. ,pp. 295, 999. idib. c. 38, p. 211. Phil. pr. c. 7, a. 9, p. 52.
9y ct. ja c. 39, p. 218.
10) cf. De Cive c. 17, a. 28, p 162. Lev. c. 42, p. 246.
12) cf. Lev. c. 42, p. 272. 1) ci. De Cive c 17, a. 7. p. 143.
13) cf. Lev. c. 42, p. 240. 14) cf. De Hom. c. 14, a. i, p. 77.
88.
quae dicta sunt de cultu rationali, et quae de fide docuerit commemoremus, nam [ides est pars essentialis religionis et abs- que fide religio nulla possibilis est. Ex quatuor causis omnis religionis, *) secunda et quarta causa statim evanescunt, dummodo causarum secundarum cognitio adsit. Remanet metus spirituum et cultus eorum. Proinde omnia ad cognitionem, quid sit spiritus reducuntur. Et vidimus, spiritum, iuxta Hobbesium, esse corpus utcunque tenus et insensibile^ ?) aliquid ex aére, qui spiritus est, 3) ,sive ventus quidam praeternaturalis". 5) Hunc spiritum corporalem identificat Hobbesius cum Deo. Et vidimus ipsius, Deum" —sivesit corpus aliquod ex aére vel ex alia materia, v. gr. ex aethere, qui est invisibilis") —naturae conditorem esse, 9) mundi causam, ^) et demum ad motum aeternum, sive pirincipi- um constitutivum naturae universi?) immo ad ipsam naturam universi reduci. Ab isto motu aeterno, sicut iam supra demons- tratum est, procedunt alii motus, quorum diversae conjunctiones, influxus, variationes etc. in vita inorganica et organica, in sensi- iiva, intellectuali et spirituali diverso modo manifestantur. Metus huius principii universalis, motus, cuius natura incompre- hensibilis est, aeterna, in omnibus praesens, invisibilis et tamen materialis, — quia motus absque eo quod movetur comprehendi nequit, est idem metus spirituum, sive metus potentiarum invisibi- lium, a quo Hobbesius religionem procedere dicit. Religio proin- de cessat cessante metu, quod, philosophia Hobbesii ab omnibus integre acceptata, tandem [iet. Si igitur sumamus religionem in sensu hobbesiano, illa sententia ejus: ,metus Potentiarum invisi- bilium .. Religio est", ?) non repugnat. Hanc plebis ignorantiam, putat Hobbesius, quam maxime summis imperantibus profuisse, quia metus imperantis absque metu ,religioso*, ut ita dicam, in- sufficiens est ad oboedientiam civilem. !?) ,Fundatores. . Civita- tum, et Legislatores gentium primi, quibus Populum in obedientia continere consilium erat, sedulo providerunt.. I. ut praecepta ——.3) cf. Lev. c. 12, p. 67.
3) Lev. c. 12, p. 56. ib. c. 8, p. 42., ib. c. 34, p. 186., ib. c. 45, p. 306.
3) App. ad Lev. c. I, p. 344.
3) Lev. c. 29, p. 155.
5) cf. De Hom. c. 10, a, 5 p. 61.
8) cf. Lev. c. 11, p. 54 cf. Probl. phys Ad Regem.
7) cf. De Cive c. 15, a. 14 p. 117.
8) Log. c. 5, p. 38.
9) Lev. c. 6, p. 28. cf, App. ad Lev. c. 3, p. 361.
10) cf. Lev. c. 14, p. 71.
89.
religionis non ab ipsorum ingenio, sed ab alicujus Dei vel Daemo- nis dictamine Populus profecta esse crederent, vel seipsos melioris naturae homines esse quam caeteros eo fine, ut Leges suas liben- tius acciperent..2. ut crederent, quae Legibus vetita erant, ea- dem omnia Diis suis displicitura esse, 3. ut Ceremoniis rite acctu- rateque peractis placari Deos, neglectis irritari crederent, adeoque Bellorum casus adversos, pestes, Terrae motus, singulariumque calamitates Cultui neglecto, aut Ceremoniae alicui praetermissae imputarent,.!) |
Ex dictis patet, iuturum esse ut populus regibus oboedire recuset, se ipsum dirigat, immo ipsam religionem sibi per frau- dem impositam, rejiciat. ?)
His positis inopinatum videtur ab Hobbesio tam vehe- menter in Dei negatores invehi, ) quod tamen modi loquendi ipsi proprii eius philosophiae et temporis ratione habita explicari potest. Cum Ecclesiam Catholicam maximum impedimentum suae doctrinae inferre sciret, ipsi infensus erat ipsamque intolerandam dicebat 5). Horum quae diximus ratione habita concludere possu- mus: Primo: iuxta mentem Hobbesii, neminem esse cui in pro- prio sensu religio debeatur; secundo, populum immaturum, dum scilicet nescit causas secundarias effectuum, et dum metum ali- cuius potentiae invisibilis habet, a principibus regi debere donec excultus causas suae imprudentiae cognoscat, et religionis, a regi- bus sibi impositae fraudem perspiciat. Remoto autem metu po- tentiarum invisibilium, et populo exculto, religionem funditus tollendam esse, ratione propter quam regibus oboediatur deticiente.
At etiam ob alias causas perturbationem socialem et religiosam iuxta Hobbesium, fieri posse, populumque a quocun- que metu liberatum et in democratia immoderata libertate fruen- tem, se ipsum dirigere posse, vidimus. Tertio, monarchiam ab ipso considerari solummodo ut optimus status intermedius et via ad liberalismum religiosum democratiae absolutae.
Ex hucusque dictis philosophiam Hobbesii falsis principiis niti patet, at ipsum dialectice procedere, totamque eius philoso- phiam sibi convenire, quidquid ab aliquibus philosophis eius doctrinae contrariis dicatur, infitiari nequit.
1) Lev. c. 12. p. 59 — 60.
?) Aliae causae quae religionem tollunt: vide: Lev. c. 12, p 60—1, Lev, c, 45. p. 311., De Cive c. c. 15, 16, 18.
3) Vide De Cive c. 18, a. 14, p. 172, Lev. c. 43, p. 284. ib, c. 45, pp. :309, 312 etc.
90.
INDEX RERUM
QUAE IN HOC TRACTATU CONTINENTUR. Prologus. Fontes: a. Opera Thomae Hobbesii. . b. Opera de doctrina Th. Hob- besii tractantia . Introductio. : . Divisio tracistus: , . PARS PRIMA.Lex natutalis sive divina Caput I. Lex naturalis. . à 1. Principium quantitativum naturae j 2. Motus aeternus. 3. De mundo. 4. Evolutio motus. 5. Lex naturalis. . : 6. Quotuplex sit lex naturalis. Caput II. Lex divina. 1. Quid sit Deus iuxta Fioubesiu. 2. Quid sit lex divina. 3. Cur lex divina sit léx naturalis PARS SECUNDA. Religio et libertas Caput III. Religio et libertas iu statu naturali. 1 Religio naturalis. : : 2. Cultus religionis naturalis. 3. Libertas individualis illimitata. Caput IV. Religio et libertas in statu sociali. 1l. Religio positiva in vetere pacto. 2. Religio positiva in novo pacto. 3. Libertas socialis. . Caput V. Religio et libertas in statu civili. 1. Religionis civilis origo ejusque auctoritas. 2. Libertas civium in civitate. Caput VI. Status libertatis perfectae . . l1. De absolutismo potestatis civilis. 2. Via ad democratismum. 3. Via ad absolutismum democraticum ' irreligiosum
Finis.
pag.
Pag. 3 vers 1,
10 17
Lj u * Li *
CORRIGENDA.
17 supra, Joco: 2E X IOCO: 9 , loco: 5 , loco:
11 infra, Joco:
16 , loco: 5b , loco:
7 supra, Loco:
174 ^ oco: 3 , loco: 111 2 9 Ioco: 55 POCO:
post:
Thomae Hobbesii ege: Mal-
Tonnies lege: Tónnies snbstantialis lege: substantialis consideran- lege: consideran-
dum est, quomodo iuxta Hobbesium
haec natura universalis, aeterna et di- vina varietur in omnibus rebus cum motuum varietate,
mutuum... influxus Jege: ,mutuum...-
influxus" feges lege: leges puae lege: quae egum lege: legum ortus ad lege: ortus ab estendendi lege: ostendendi fero lege: iere quam (4) diu) lege: quam (diu) snmmae lege: summae
— 4i —